GMT+7
Trang chủ / Tản văn

Khung cửi bừng tỉnh

Đăng lúc: 28/09/2017 13:54 (GMT+7)

-

 Minh họa khung cửi.jpg

Tranh minh họa của Ngọc Hiếu.

Chuyện kể trong huyền thoại dân tộc Mường về nữ Thần Dạ Dần là bà chúa dạy loài người trồng dâu nuôi tằm, xe tơ, kéo kén,làm khung dệt cửi. Bà dạy rằng: “Vào rừng hoang vu ngắm cây Tẻn nhông múa lá / Tìm họ cây Xương cá đốm da/ Chọn cây Xoan hoa thẳng dóng/ Khéo lựa cây Mật đắng tựa bắp đùi/ Đốn chạc, đẽo ngược, đẽo xuôi nên thân gỗ trơn bóng/ Dóng khung dọc ngang/ Bốn góc giằng lên dây neo con quạ/ Khi đưa thoi hối hả/ Lúc ghìm thoi chọn sợi màu/ Giẫm trước, giật sau sao cho đều gót...”. Vậy là xa xưa khi Dạ Dần từ một cành si thần hóa  nên phận người thì kế tiếp đã mọc dậy cách thức của nghề canh cửi không ai ngoài Dạ Dần khởi nghiệp truyền nghề.  Thế là từ các bản làng xa xôi qua miền trung du xuống đồng bằng đến miền biển đâu đâu cũng mọc dậy âm điệu lách cách thoi đưa. Khung cửi hiện diện trong mái nhà sàn Mường, Thái như chứng nhân chăm lo trang phục quần áo, váy, khăn do người phụ nữ đảm trách. Khung cửi Mường từ đó theo những bàn tay nàng ả, nàng hai, nàng ba đan thoi, lượn chỉ để dệt nên những tấm vuôn, lai, rang, phà (phá) với hoa văn nền nã, sặc sỡ muôn màu.

Trong kho tàng câu đố Việt Nam khung cửi của người thợ dệt vải được dân gian hóa thân trong vỏ bọc loài vật rằng: “Bốn chân đạp đất/ Cố cất thượng thiên/ Da bán lấy tiền/ Còn xương để lại”.

Nghề dệt sợi gai của dân tộc Thổ cũng gắn bó với khung cửi phổ biến ở đồng bằng Bắc bộ và khu Bốn  là loại khung cửi con cò để dệt tay, hay còn gọi là khung cửi con cú. Đồng bào Thổ ở huyện Như Xuân dệt sợi gai rất nhuần nhị, nhịp nhàng. Mỗi khi dệt là dậm chân đòn, con cò hoạt động làm hai bàn go mở ra, go này nâng lên, go kia hạ xuống tạo khe hở cho con thoi chạy qua. Thoi buông từ phải qua trái rồi chuyển sang dập vỏ khổ cho sợi khít vào nhau, dập đều tay để tấm vải phẳng đều.

Nghề dệt vải lanh của phụ nữ Mông là một trong những tiêu chuẩn để đánh giá tài năng, đạo đức và đẹp nết, đẹp người. Vì vậy các thiếu nữ Mông thường miệt mài với việc dệt may thông qua đó chứng tỏ phẩm hạnh của mình. Khung cửi của người Mông rất đơn giản, gọn nhẹ, tiện di chuyển, kích thước tùy thuộc vào khung cảnh gia đình và thợ chế tác. Dõi theo chân dẫm bàn đạp của  thợ dệt kéo buông tầng sợi nhịp nhàng thì các go 1 go 2 thay nhau lên lên xuống xuống điệp khúc mê say. Công việc cứ tiếp tục tuần tự, tranh thủ sớm hôm, khi mưa rét, lúc nông nhàn thợ dệt nào cũng mong sáng tạo được tấm vải lanh chuẩn mực và thăng hoa.

Người Thái nổi tiếng với nghề dệt thổ cẩm. Theo cách thức dệt truyền thống trên khung dệt bản địa lưu truyền lâu đời. Khung dệt người Thái đen, Thái trắng, Thái dọ đều giống khung dệt người Mường: Khung cửi gỗ hoặc tre, bương  tạo khung chữ nhật ... chân ... bàn đạp - chỗ ngồi ... giá trục quay - trục quay - go - dây hãm nối với go - con thoi bằng gỗ hoặc sừng trâu. Cùng trên khung cửi đó, người Thái có thể dệt theo ba cách thức. Kiểu thứ nhất gọi là Khuýt thường dệt vải vỏ chăn  đệm. Kiểu thứ hai là Cát. Dệt theo mẫu hoa văn có sẵn, tạo hoa văn nổi trên tầng sợi vải. Kiểu thứ ba gọi là Cát mí. Kiểu này dệt vải may váy. Váy may vải dệt Cát mí gọi là Xín cát mí.

Đi qua các vùng quê, bản làng ai cũng tấm tắc, trầm trồ khi được mắt thấy, tai nghe tiếng thoi đưa mời gọi. Khung cửi bắt đầu bừng tỉnh. Những làng Ráng, làng Năng Cát, Lang Chánh xôn xao tiếng thoi mở cửa bản mường. Bản Khó, Hồi Xuân, Quan Hóa rộn rã nhịp go. Làng Ngọc, Cẩm Lương, Cẩm Thủy náo nức khung cửi dệt Vuôn, dệt Rang đón khách. Các thợ dệt sơn nữ  say mê  biểu diễn tay nghề, giới thiệu các sản phẩm cắt may từ thổ cẩm với khách tham quan Suối Cá Thần, Thác Ma Hao, Hang Ma, Lam Kinh, Thác Muốn, Lai Li Lai Láng...

Trong điều kiện hội nhập và phát triển kinh tế thị trường và du lịch hiện nay thì nghề dệt thổ cẩm các dân tộc có đà phục hồi bừng tỉnh. Những năm tháng qua, việc giao thương, mua bán sản phẩm dệt truyền thống giữa đồng bào vùng cao với thương nhân nước bạn Lào, và khách quốc tế đang khởi sắc, đẩy nhanh và phát triển. Ngoài ra còn một số tổ chức phi chính phủ đã có những dự án phục hồi, bảo tồn và phát triển nghề dệt truyền thống ở tất cả các dân tộc. Khung cửi bừng tỉnh sẽ làm tăng thu nhập, cải thiện, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần ở mọi vùng miền, thực hiện mục tiêu xóa đói giảm nghèo, đồng thời phù hợp với tinh thần Nghị quyết Trung ương V của Đảng về việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số trong tỉnh và cả nước.

Vương Anh


0 Bình luận
Ý kiến bạn đọc
1

Dự báo thời tiết Thanh Hóa