GMT+7
Trang chủ / Sắc thái xứ Thanh

Khặp Thái: Điệu hồn mượt mà, sâu lắng

Đăng lúc: 08/01/2019 10:00 (GMT+7)

- Đồng bào Thái tỉnh Thanh có truyền thống lịch sử, văn hóa lâu đời. Từ lâu đời họ đã không ngừng sáng tạo và xây dựng nên những di sản văn hóa mang sắc thái riêng, phong phú và đa dạng. Nổi bật trong số ấy là hát khặp - điệu hồn của dân tộc Thái mượt mà, sâu lắng, phản ánh đời sống, tình cảm của họ từ ngàn xưa cho đến hôm nay.

Nội dung của những bài hát khặp là sự kết tinh của văn hóa tộc người, điệu hồn dân tộc, phản ánh tri thức, kinh nghiệm sống đã được tích lũy, quan hệ giữa con người với tự nhiên, xã hội sâu sắc, bền chặt và lắng đọng, ân tình nhất là mối quan hệ, tình cảm gắn bó giữa con người với con người, giữa con người với tự nhiên trong cuộc sống.

Hát khặp hình thành và phát triển từ thực tế cuộc sống và lưu giữ bằng hình thức truyền miệng, mang những tư tưởng triết học, phản ánh nhân sinh quan, thế giới quan cùng những tâm tư tình cảm, khát vọng vươn tới một cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Thông qua hát khặp, thúc đẩy tư duy sáng tạo và ngôn ngữ của mỗi cá nhân, cộng đồng, thể hiện thế ứng xử, tài đối đáp trong lao động sản xuất trên nương, dưới ruộng; chung vui với thành công và hạnh phúc, chia sẻ nỗi buồn, khổ đau, gian khó... cùng nhau.

Khặp Thái là loại hình dân ca đậm chất thi ca, nặng tình cảm yêu thương đối với quê hương, mường bản, nặng tình cảm đối với mọi người, từ người già tới con trẻ. Lời hát khặp khi trầm, khi bổng, luyến láy, có khi nhanh, lúc chậm. Hát khặp dân tộc Thái Thanh Hóa diễn ra khá phổ biến trong không gian thân thuộc dưới mái nhà sàn xanh mướt bóng cây, khi đi ra ruộng lên nương, xuống sông đánh cá, trong đêm trăng sáng giữa đại ngàn... Lời hát vang xa thấm vào đầu non, mạch suối, họ hát mê say, thâu đêm, suốt sáng: Ta hát đêm nay cho trăng quên lặn/ Cho cá ngẩn ngơ, người buông lưới thòng tay...

Hát khặp, thể hiện trí tuệ, sự ứng xử tinh tế, tài đối đáp của người hát với người cùng hát và người nghe trong không gian, môi trường diễn xướng rộng lớn: khi ra sông, lên núi; lúc lao động sản xuất trên nương, dưới ruộng; gặp gỡ, chúc tụng bản dưới, mường trên; mừng vui khi gặp được cố nhân hay người mình yêu quý; chia sẻ về nỗi buồn, sự cô đơn, khổ đau... và cả niềm vui, hạnh phúc.

Chủ thể diễn xướng trong hát khặp là các bà, các chị, các cụ ông, người trung niên và các chàng trai, cô gái và cả các cháu tuổi nhi đồng... lời khặp ngân lên với biết bao tình cảm mến thương, gửi nhắn ước ao, hy vọng đối với cuộc đời và những người họ hằng yêu mến.

Trong hát khặp, người Thái thường tự mình ứng tác hoặc sử dụng những chuyện thơ như: Xống chụ xôn xao, Khun Lú - Nàng Ủa, Khăm Panh, Ú Thêm... của chính dân tộc mình sáng tác và sử dụng những chuyện thơ của các dân tộc khác như: Tống Trân - Cúc Hoa, Lương Sơn Bá - Chúc Anh Đài,... Nội dung những bài hát khặp giao duyên, giao tình diễn tả tâm tư tình cảm, chia sẻ, đồng cảm với những nhân vật và mảnh đời bất hạnh; hay ca ngợi khí phách, kiên cường và dũng mãnh của những người anh hùng, nghĩa hiệp.

Cùng với những cốt truyện trong tác phẩm văn học, người Thái còn sử dụng nhiều đề tài khác nhau để sáng tác nên những bài khặp phản ánh trình độ tư duy và những quan niệm của họ về con người, kể chuyện bản mường, những cuộc thiên di đi tìm sự sống, những kinh nghiệm trong cuộc sống mà người đời trước truyền lại cho thế hệ sau; hay những câu chuyện về cuộc sống, tâm tư tình cảm, chuyện làm ăn và sinh hoạt hàng ngày.

 Khặp Thái.jpg

Hát Khặp dân tộc Thái. (Ảnh: N.H)

Qua khảo sát, điều tra ở các bản mường của đồng bào Thái ở Thanh Hóa còn lưu giữ và thực hành hát Khặp, cùng với các chủ đề: Phản ánh thế giới tự nhiên, về nguồn gốc vũ trụ, loài người; ca ngợi quê hương, bản mường; phản ánh cuộc sống lao động, sản xuất; triết lý về cuộc sống, nhân sinh; phản ánh các quan hệ xã hội..., Trong số những bài hát Khặp đó, thì những bài hát với nội dung giao duyên, giao tình chiếm số lượng lớn.

Khặp giao duyên, giao tình được cả nam và nữ hát. Có đối tượng hát là trai thanh gái lịch, nhưng cũng có những người tóc bạc, da mồi mà thuở còn trẻ vì một lý do nào đó mà họ không đến được với nhau. Thời gian dần trôi, hoài niệm về mối tình duyên ngày ấy, họ hát khặp để gửi nhắn và cũng có khi hát để  an ủi lòng mình cho vơi đi nỗi cảm hoài một thuở.

Trong ngày hội xuân, nam thanh, nữ tú rủ nhau ném còn, họ trao cho nhau lời hát, gửi gắm ước mong về tình yêu, hạnh phúc cuộc đời: Còn khéo bay, tìm tay em đón/ Còn khéo bay đừng để nàng lùi/ Còn khéo bay đừng rơi xuống đất/ Bõ công anh chờ, anh đợi bấy lâu/ Không đón được còn em buồn muốn khóc/ Không đón được còn nỡ uổng công anh/ Còn rơi tay em, anh trao vòng bạc/ Còn vào tay anh, em trao khăn piêu...

Mong ước hạnh phúc lứa đôi gắn liền với cuộc sống lao động luôn là chủ đề chính trong những bài khặp Thái, phản ánh các cung bậc tình cảm của nam thanh, nữ tú: Anh muốn cưới em về/ Làm khung cửi cho em dệt vải, xe tơ/ Ước được em về để dệt thổ cẩm cùng mẹ/ Em về cùng anh cấy ruộng trên/ Anh đánh trâu cày ruộng dưới/ Để cùng anh ăn chung mâm/ Chung ngủ cùng giường/ Xây hạnh phúc bên nhau em yêu ơi.

Khặp giao duyên, giao tình phần lớn là những lời ca nồng thắm, lời hát  dịu êm, trong sáng, trữ trình, nhưng cũng không hiếm những lời hờn, ghen, oán trách người mình thương yêu không thấu hiểu tâm can, cùng trải lòng, vượt qua gian khó để đi đến bến bờ hạnh phúc. Khặp giao duyên, giao tình vừa phản ánh những nét chung của quy luật tình cảm nhưng cũng phản ánh nét riêng điệu tâm hồn của những chàng trai, cô gái Thái chân chất, đôn hậu, có trái tim nồng ấm và cất cao lời ca ước ao, khát vọng.

Thế nhưng trên con đường đời, vẫn chưa hết những trái ngang và trắc trở, luống công gái trai không thực hiện được lời nguyền mà họ đã đồng lòng hẹn ước: Duyên không hợp uổng công ta thề ước/ Hẹn ăn thịt voi mà chỉ được thịt trâu/ Hẹn cùng ăn trâu chỉ có đĩa hoa bát trắng/ Hẹn ăn thịt voi tơ chấm chẻo môn khô.../ Lỡ công ta hẹn ăn cơm lúa cấy cùng ruộng/ Hẹn ăn cá cùng một ao/ Hẹn sống chung cùng một họ/ Ăn chung một bát, ở chung một nhà/ Luống công anh đắp đập ngăn sông/ Tiếc công giăng lưới, thả đăng/ Phí công anh vỡ ruộng, không phải ruộng tốt lúa/ Ta yêu nhau mà không thành đôi...

Nếu tình yêu của gái trai đã thuận lòng bố mẹ, bản gần, mường xa thì đôi lứa thủy chung với tình yêu thương ấy, cùng chung xây hạnh phúc ấm êm, không tơ vương ai khác: Dây tơ hồng quấn chân mà anh vẫn đi thăm cô gái khác/ Nếu nói tiếng yêu nhau chẳng đến được đâu/Thà như thế anh hãy về chốn cũ/ Để chuyện tình đỡ vướng bận hồn nhau.

Và ngược lại, chàng trai cũng trách người mình mà thương yêu nhưng không cùng nhau đi trọn đường đời: Đặt lòng tin vào em nhưng lòng em không vững/ Bởi người tình ngoài níu kéo em/ Nhưng một phút thôi cũng làm đau hết đời/ Khác gi trồng chuối rồi lại thả trâu/ Gốc xiêu, cây ngã còn đâu cho buồng.

Xống chụ xôn xao - Tiễn dặn người yêu là truyện thơ phổ biến đối với cộng đồng người Thái. Riêng dân tộc Thái Thanh Hóa lại gọi truyện thơ này là Xống chụ mừa khươi - Tiễn dặn người yêu đi lấy chồng. Nội dung Xống chụ mừa khươi có cốt truyện khá giống với Xống chụ xôn xao của đồng bào Thái Tây Bắc. Truyện thơ này ở Thanh Hóa có khác là người trai chỉ tiễn người mình thương yêu đi lấy chồng, chứ không có kết cục như truyện thơ Xống chụ xôn xao ở Tây Bắc là về sau họ gặp lại nhau do chàng trai mua cô gái bằng bó lá dong và mãi về sau họ mới nhận ra người yêu cũ rồi tổ chức đám cưới linh đình, đoàn viên, hạnh phúc.

Trong tâm trạng người yêu đi lấy chồng, tuyệt nhiên không thấy những lời oán trách, than vãn; không mảy may một tiếng hờn giận, dẫu người ấy có "tham vàng, bỏ ngãi", mà bao la một tình yêu đời, yêu người và hết mực thương yêu, trân quý người mình thương với những lời căn dặn. Đó cũng là lời tâm sự hay độc thoại tự lòng mình chân tình, da diết: Về nhà chồng nấc thang cuối đừng ngồi/ Đệm ghế bố chồng xin em đừng ngồi/ Thấy anh trai chồng xinh xin em đừng thích/ Áo người yêu cũ đừng mang về giặt/ Thấy con của người yêu cũ khóc chớ vỗ về, cưng nựng/ Đừng mang trứng dỗ con người yêu xưa/         Em nhớ kỹ chín điều anh dặn/ Nhớ kỹ bảy điều anh khuyên/ Mới nên người vợ đảm, ngoan hiền/ Không ghi tâm những điều anh dặn/ Sẽ phụ công ơn bố mẹ sinh thành.

Khặp Thái với tình người đôn hậu, chân thành và bao dung ấy mãi mãi là bài ca đi cùng năm tháng, ngân lên bất tận, thấm vào lòng người, tỏa lan... không chỉ giúp các thế hệ hôm qua, hôm nay và mai sau càng thêm trân quý, yêu tin con người, chung sức dựng xây cuộc sống đẹp tươi, cho mỗi lứa đôi tràn đầy hạnh phúc.

TS. Hoàng Minh Tường

0 Bình luận
Ý kiến bạn đọc
1