GMT+7
Trang chủ / Sắc thái xứ Thanh

Khám phá không gian văn hóa vùng biển xứ Thanh (Bài cuối): Lạch Bạng - Biện Sơn và niềm tin mưu sinh trước biển

Đăng lúc: 05/08/2019 08:00 (GMT+7)

- Sở hữu đường bờ biển dài nhất xứ Thanh với hơn 42 km cùng nhiều cửa lạch. Tĩnh Gia mang đặc trưng rõ rệt của vùng đất đồng bằng ven biển. Là những đồi núi ăn lan ra sát biển, đồng bằng đất pha cát không thích hợp cho cây lúa nước sinh trưởng nhưng lạc, đậu, khoai Tĩnh Gia thì hẳn là ngon nức tiếng. Trong hành trình mưu sinh từ ngàn đời của người dân nơi đây, biển cả vẫn là bà mẹ thiên nhiên khổng lồ hào phóng, bao dung đấy nhưng cũng thật dữ dằn, hung tợn. Vì thế, ngoài sự nỗ lực cải thiện đời sống, người dân còn trao gửi niềm tin vào bậc tiền nhân và đấng tối linh. Điều này lý giải cho sự đậm đặc về không gian nghi lễ, tín ngưỡng, văn hóa tâm linh dọc bờ biển Đông của người dân Tĩnh Gia: đền Lạch Bạng, chùa Đót Tiên, đền Quang Trung, đền Quan Sát hải đại vương, lễ hội cầu ngư...

Nằm bên cửa Lạch Bạng, có núi Du Xuyên (Đót Tiên) dựng đứng bên cửa sông tạo cho xã biển Hải Thanh một hình thế đặc biệt: cửa Lạch Bạng tiếp giáp biển mênh mang sóng nước, chốn neo đậu nghỉ ngơi của tàu thuyền trở về sau những chuyến vươn khơi mệt nhoài. Dưới chân núi Du Xuyên tự bao giờ đã hình thành cụm di tích Kiến trúc nghệ thuật và danh thắng cấp quốc gia Lạch Bạng bao gồm: đền Lạch Bạng; đền Quang Trung; đền Thanh Xuyên; chùa Đót Tiên. Mỗi di tích đều mang trong mình những huyền tích lịch sử vừa chân thực nhưng cũng không kém phần huyền ảo, linh thiêng.

 bến neo đậu tầu thuyền Lạch Bạng.JPG

Bến neo đậu tàu thuyền cửa Lạch Bạng.

Đền Lạch Bạng nằm ngay mỏm núi Du Xuyên nơi cửa sông, dưới kia là sóng nước. Đây được xem là một trong những địa điểm có sinh hoạt tín ngưỡng hầu đồng nơi cửa sông sôi động bậc nhất ở Thanh Hóa. Tuy không sở hữu không gian rộng như đền Ba Bông (Hà Trung) nhưng điều đó dường như không ngăn cản bước chân người say mê tín ngưỡng trở về đây hành lễ. Cũng giống như nhiều xã giáp biển ở xứ Thanh, đền Lạch Bạng vốn được người dân biển khởi dựng thờ “Tứ vị thánh nương” với niềm tin vào sự phù trợ cho những chuyến vươn khơi may mắn của ngư dân. Về sau, đền Lạch Bạng còn là nơi thờ Mẫu Thoải (mẹ nước) gắn liền với tín ngưỡng thờ mẫu của người Việt. Với sự linh ứng của ngôi đền, các vua nhà Lê, Nguyễn đã nhiều lần sắc phong cho di tích, trong đó sắc phong cổ nhất được cho là dưới thời vua Lê Hiến Tông.

Cách đền Lạch Bạng chưa đầy 50m là đền thờ vị anh hùng áo vải Hoàng đế Quang Trung dựa lưng vào sườn núi Du Xuyên. Bác Nguyễn Văn Vân, Thủ từ đền Quang Trung tự hào cho biết: Sau khi quét sạch 29 vạn quân Thanh xâm lược ra khỏi lãnh thổ đất nước, vua Quang Trung đã không quên công lao của nhân dân Lạch Bạng trước đó đã giúp đỡ cho quân sĩ luyện tập thủy binh, đóng góp quân lương cho nghĩa quân hăng hái lên đường. Bởi vậy, thắng trận khải hoàn trở về, nhà vua đã ra lệnh bãi miễn việc nộp thuế yến sào lấy ngoài đảo Mê (cống vật thời Lê Trịnh) - một công việc nguy hiểm khiến cho nhiều ngư dân phải bỏ mạng. Cảm tạ ơn đức của vua Quang Trung, nhân dân Lạch Bạng đã lập đền thờ ngài dưới chân núi Du Xuyên, quanh năm hương khói phụng thờ. Tuy nhiên, trải qua thời gian cùng lịch sử, đền thờ Quang Trung trên địa bàn xã Hải Thanh đã bị xuống cấp nghiêm trọng, đòi hỏi sự chung tay hỗ trợ giữa nhà nước và nguồn xã hội hóa cho việc trùng tu, gìn giữ di tích.

Cùng với đền Quang Trung, đền Thanh Xuyên cũng là địa điểm di tích thờ phụng vị Thành hoàng họ Nguyễn và nữ tướng Bùi Thị Xuân (thời Tây Sơn). Và chùa Đót Tiên nhìn ra cửa Bạng được khởi dựng năm 1769 dưới thời vua Lê Cảnh Hưng, sau đó trùng tu nhiều lần vào thời Nguyễn đã trở thành địa điểm thờ Phật với lịch sử gần 250 năm của người dân vùng sông nước. Bên cạnh cụm di tích Lạch Bạng là nhà thờ của người dân theo đạo Công giáo. Dù với tín ngưỡng và tôn giáo khác nhau nhưng tất cả cùng tồn tại song hành, giữ vị trí quan trọng trong đời sống người dân biển, tạo nên một không gian văn hóa hòa hợp đa sắc.

Từ Hải Thanh, nếu theo đường bờ biển xuôi theo hướng Nam khoảng 3 km sẽ gặp đảo Nghi Sơn. Nhưng nếu là đường bộ, khoảng cách không dưới 20 km. Xã đảo Nghi Sơn hiển hiện dưới ánh mặt trời ngày nắng hạ với sự chuyển mình sôi động, rực rỡ với hàng loạt các nhà máy công nghiệp trọng điểm của cả nước tập trung tại đây.

 đền thờ quan sát hải đại thần.JPG

Đền thờ Quan Sát hải đại vương bên bờ biển thuộc xã đảo Nghi Sơn.

Nghi Sơn hôm nay nhìn từ trên cao như một chấm sáng nổi bật giữa nền trời xanh biếc và biển rộng mênh mông. Cũng thật lạ, tự khi nào, đảo hoang giữa trùng khơi sóng dữ lại trở thành nơi quần cư dân cư đông đúc với mật độ dân số cao bậc nhất cả nước. Chỉ với hơn 320 ha diện tích đất tự nhiên, trong đó ¾ là đồi núi, việc mưu sinh dựa vào canh tác trồng trọt của người dân Nghi Sơn gần như là điều không thể. Bởi vậy, kinh tế biển giữ vai trò chủ đạo trong đời sống người dân Nghi Sơn bao đời. Ngư dân Nghi Sơn không có thế mạnh về khai thác xa bờ, thay vào đó, người dân xã đảo vẫn xem câu mực và bắt moi là nghề truyền thống.

Đặt chân lên xã đảo Nghi Sơn, hẳn bạn cũng như tôi sẽ không tránh khỏi những cảm xúc từ kinh ngạc đến thương mến vùng đất cuối cùng của xứ Thanh. Là những con đường làng siêu nhỏ bé men theo triền núi Ngọc với chen chúc nhà dân. Nghi Sơn không thiếu những con đường trong khu dân cư mà hai người đi bộ còn không thể tránh nhau. Sự hạn hẹp diện tích tự nhiên và tập tục sinh đẻ nhiều của người dân biển qua nhiều đời đã tạo áp lực dân số lên xã đảo. Nhưng, người dân đảo vốn chỉ quen làm bạn với tàu bè và sóng biển, nếu phải di dời cuộc sống đến nơi ở mới, đâu phải chuyện giản đơn.

Nhưng, trái ngược với sự khiêm tốn diện tích đất tự nhiên, vùng đất cổ Biện Sơn (Nghi Sơn) lại ôm ấp trong mình số lượng di tích, di sản văn hóa đồ sộ trải dài cùng quá trình dựng nước, giữ nước của dân tộc. Nào Giếng Ngọc Mỵ Châu; chùa cổ Biện Sơn; đền Quang Trung; đền Tứ vị Thánh nương; mộ lãnh binh Tôn Thất Cơ; đền Trần Quý Phi (đền Rắn); đền Quan sát hải đại thần; pháo đài Tĩnh Hải và hệ thống giếng cổ mang dấu ấn văn hóa Chăm... Tất cả đều gói gọn trên diện tích của hòn đảo nhỏ. Với đặc thù diện tích hạn hẹp, nên hệ thống di tích trên vùng đất cổ Biện Sơn vì vậy mà cũng nhỏ bé, khiêm tốn. Song một điểm dễ nhận ra, hầu hết các di tích đều nằm bên bờ biển, hướng ra biển. Với quyết tâm khám phá hết hệ thống di tích nơi đảo Ngọc đất cổ Biện Sơn, một ngày dường như cũng là khá vội vã.

Anh Nguyễn Ngọc Thương - Bí thư kiêm Chủ tịch UBND xã đảo Nghi Sơn khẳng định đầy tự hào: Nghi Sơn hôm nay và Biện Sơn xưa là vùng đất cổ với lịch sử cả nghìn năm có lẻ. Nếu Giếng ngọc Mỵ Châu là huyền tích gắn liền với truyền thuyết Mỵ Châu Trọng Thủy. Người dân địa phương tin rằng, máu của nàng công chúa Mỵ Châu chảy ra biển, trai biển ăn phải nên hóa ngọc. Nếu bắt được ngọc trai, đem về rửa giếng này thì chắc chắn sẽ rất sáng. Bởi vậy, nhân dân địa phương còn gọi đây là giếng ngọc. Huyền tích có phần huyễn hoặc, còn lịch sử luôn cần đến những cứ liệu xác đáng. Cách giếng ngọc không xa, trên núi về phía Bãi Đông hiện vẫn còn vết tích của ngôi chùa cổ Biện Sơn với lịch sử xuất hiện cả nghìn năm về trước đang được trùng tu, tôn tạo. Theo đó, các lần khai quật tìm kiếm khảo cổ học, người ta đã tìm thấy tại đây hàng chục hiện vật đồ gốm sứ (gạch đá, bình vôi...) được xác định có niên đại từ thời Lý. Và gần đây nhất, lịch sử vẫn nhắc đến phòng tuyến “Tam Điệp - Biện Sơn” trong cuộc hành quân thần tốc chiến thắng 29 vạn quân Thanh xâm lược của vị Anh hùng áo vải Quang Trung. Trong đó, Biện Sơn với vị thế hiểm yếu đã sớm được xem là phòng tuyến quân sự trên biển chiến lược. Vua Quang Trung đã “cho thủy binh chở đầy thuyền lương, thuận gió giương buồm ra thẳng cửa biển, đến vùng Biện Sơn mà đóng...”. Ngày nay, trên đỉnh núi Ngọc, hiện vẫn còn vết dấu của pháo đài Tĩnh Hải - đài quan sát quân sự nhìn ra phía biển dưới các triều đại vua nhà Nguyễn.

Từ xã đảo Nghi Sơn, hướng tầm mắt ra phía biển không xa, ta bắt gặp hàng loạt đảo lớn nhỏ: đảo Mê; hòn Đóc; hòn Miệng; hòn Bung; hòn Sở... nhân dân trong vùng vẫn quen gọi “thập bát mã tam xà” (18 hòn đảo).

Như hầu hết cư dân vùng biển, người dân biển Tĩnh Gia cũng có những lễ hội độc đáo được tổ chức hàng năm gắn liền với niềm tin tín ngưỡng. Theo đó, vào ngày mùng 5 tết, nhân dân Hải Thanh và Nghi Sơn lại cùng nhau mở hội Quang Trung nhằm tưởng nhớ vua Quang Trung chiến thắng 29 vạn quân Thanh xâm lược. Lễ hội Quang Trung diễn ra ngay tại di tích đền thờ Quang Trung trên địa bàn hai xã với những nghi thức tế lễ, thờ cúng và trò chơi truyền thống: kéo co, bơi thuyền, hò sông nước... Bên cạnh lễ hội Quang Trung thì lễ hội Cầu Ngư diễn ra vào ngày 12/4 (âm lịch) hàng năm là niềm tin tín ngưỡng người dân biển gửi gắm trời đất và các vị thần linh để nguyện cầu cho một mùa biển thắng lợi, bình an, no đủ. Với người dân biển, vì phải thường xuyên đối mặt với hiểm nguy, sóng dữ nên tín ngưỡng tâm linh như một điểm tựa, đóng vai trò vô cùng quan trọng. Trở thành nét đẹp văn hóa truyền đời được gìn giữ suốt hàng trăm năm trôi qua...

Không chỉ ở vùng biển, mỗi vùng đất, miền quê ở xứ Thanh đều chứa đựng trong mình những giá trị văn hóa tinh thần, tín ngưỡng tâm linh độc đáo, gắn liền với lịch sử và niềm tin tín ngưỡng của cư dân địa phương, là tài sản vô giá của thế hệ cha ông đi trước để lại cho hậu thế hôm nay. Kế thừa, gìn giữ, trân trọng và phát huy nét văn hóa truyền thống, ấy là trách nhiệm không của riêng ai.

Thu Trang

0 Bình luận
Ý kiến bạn đọc
1