GMT+7
Trang chủ / Sắc thái xứ Thanh

Gian nan câu chuyện bảo tồn nhà cổ xứ Thanh (Bài 1): Nhà gỗ cổ và dấu ấn thời gian

Đăng lúc: 01/12/2018 14:00 (GMT+7)

- Xứ Thanh non nước hữu tình với ba vùng miền đặc trưng vẫn được ví như một Việt Nam thu nhỏ. Và lợi thế diện tích rừng rộng lớn với các loại gỗ quý hiếm đã để lại hệ thống di sản nhà gỗ cổ truyền thống chắc chắn mang nét đẹp kiến trúc tinh xảo, độc đáo đã tồn tại hàng trăm năm qua, gắn liền với biết bao thế hệ. Dù đã được công nhận (nhà cổ) hay chưa thì hàng trăm ngôi nhà gỗ cổ hiện còn lưu giữ ở khắp các địa phương trên địa bàn tỉnh vẫn xứng đáng được xem là di sản văn hóa. Tuy vậy, việc đánh giá đúng giá trị đến công tác gìn giữ, bảo tồn nhà gỗ cổ truyền thống trên địa bàn tỉnh vẫn là câu chuyện không cũ và còn đó cả những thách thức.

Dù không phải kiến trúc sư tài năng hay nhà văn hóa uyên bác. Vậy nhưng câu hỏi “Cha ông xưa đã phải đánh đổi biết bao tâm lực mới có thể để lại cho hậu thế ngày hôm nay những ngôi nhà gỗ đẹp và giá trị đến như vậy” thì cứ vang lên trong lòng khi chúng tôi có dịp đi, đến và tham quan những di sản nhà gỗ cổ hiện còn lưu giữ ở các địa phương. Những thớ gỗ nhuộm mầu thời gian, từng hoa văn đục chạm thủ công khẳng định sự tài hoa của người thợ xưa... tất cả ở đấy là một phần hồn cốt, tinh hoa văn hóa Việt mà người xưa để lại.

Sôi động phố Đầm

Phố Đầm, cái tên nghe hẳn có thể quen nhưng cũng có thể là lạ. Còn với người dân xã Xuân Thiên (Thọ Xuân) thì Phố Đầm vẫn là niềm tự hào một thuở vẫn chưa thật quá xa xôi. Chúng tôi tìm đến phố Đầm xã Xuân Thiên theo lời gợi ý của một người bạn - “Đến phố Đầm sẽ thấy hình bóng của một phố cổ Hội An xứ Thanh”. Đó chẳng phải là lời giới thiệu quá ư hấp dẫn. Nhất là khi Phố Đầm cách TP Thanh Hóa chưa đầy 50 km.

Cảm giác đầu tiên khi đặt chân đến nơi này có lẽ chính là sự ngỡ ngàng. Giữa không gian làng quê yên bình của huyện Thọ Xuân, phố Đầm lại mang một sắc màu khác, đúng với tên gọi: “Phố”, dù nơi này bây giờ việc buôn bán chẳng còn như xưa.

Còn lại ở Phố Đầm (ngày nay là thôn Quảng Ích) là không gian phố thị đặc trưng với những ngôi nhà gỗ hai tầng mang bóng dáng kiến trúc thời Pháp thuộc và nếu để liên tưởng thì Phố Đầm quả thực giống như một “Hội An thu nhỏ của xứ Thanh”. Những ngôi nhà gỗ hai tầng niên đại trên dưới trăm năm được xây dựng theo kiến trúc vừa truyền thống lại vừa hiện đại, đảm bảo cho việc sinh sống và buôn bán của người dân ngày trước. Theo đó những ngôi nhà được thiết kế hai tầng, trong đó toàn bộ hệ thống cửa, cột, xà và mái đều được làm từ các loại gỗ giá trị (lim, táu). Còn tường nhà thì được xây dựng kỳ công với nguyên liệu là gạch, cát trộn với mật mía. Tường được xây dầy khoảng 50cm, đảm bảo yếu tố mát hè, ấm đông theo tính toán của người xưa. Hệ thống cửa sổ, cửa chính bài trí khoa học giúp cho những căn nhà hoàn toàn phù hợp với khí hậu nóng ẩm đặc trưng ở Việt Nam. Điều đặc biệt ở những ngôi nhà cổ ở Phố Đầm còn là ở hệ thống trần nhà được đóng chắc chắn bằng gỗ nguyên khối, mang đến cảm giác vô cùng vững chãi cho người ở và theo cách giải thích của người dân Xuân Thiên ngày nay thì nó cũng tiện lợi cho việc bảo quản, cất trữ hàng hóa của người xưa.

Ngôi nhà hai tầng cổ kính vẫn khoác lên mình lớp ve quét mầu vàng đặc trưng thường thấy ở những công trình kiến trúc thời Pháp thuộc hiện còn được gìn giữ của gia đình bà Cao Thị Đức (Phố Đầm nay là thôn Quảng Ích) quả thực dễ khiến cho người ta không khỏi trầm trồ, liên tưởng. Dẫn chúng tôi tham quan một vòng ngôi nhà, bà cho biết mình đã ngoài 80 tuổi song niên đại thực sự của ngôi nhà thì không thể khẳng định chắc chắn. Chỉ biết ngôi nhà này được xây dựng từ thời ông bà nội của gia đình nhà chồng và nếu ước chừng thì có lẽ đã được xây dựng cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Ngôi nhà được xây dựng khang trang là bởi gia đình nhà chồng xưa kia vốn chuyên nghề buôn bán gỗ, luồng.

Còn ông Phạm Ngọc Quang, con đẻ của chủ cửa hiệu thuốc Nam Ích Long nổi tiếng khắp một vùng xưa kia vẫn nhớ khá rõ: ngôi nhà tôi đang ở và cũng là cửa hiệu Nam Ích Long ngày trước được xây dựng đầu những năm 30 của thế kỷ trước theo kiến trúc thời Pháp và phần gỗ (mộc) do thợ từ khu vực Hoằng Hóa lên làm. Cửa hiệu Nam Ích Long xưa kia chuyên cung cấp thuốc cho người dân khắp vùng Thọ Xuân, Ngọc Lặc và các huyện miền núi phía tây. Bởi vậy, tính đến nay ngôi nhà gỗ dù đã có niên đại ngót 100 năm song tuyệt nhiên chưa có dấu hiệu mối mọt. Và đến thời điểm hiện tại, cái tên cửa hiệu “Nam Ích Long” nổi tiếng một thời được viết bằng chữ cổ thì vẫn còn nguyên.

Nói về lịch sử hình thành, phát triển của Phố Đầm, ông Nguyễn Duy Đào - Chủ tịch UBND xã Xuân Thiên cho biết: Phố Đầm xã Xuân Thiên được bồi đắp bởi phù sa sông Chu từ khá sớm, từ khoảng giữa thế kỷ XVIII, thời vua Minh Mạng, Tự Đức, Phố Đầm đã trở thành trung tâm giao thương, buôn bán, trên bến dưới thuyền vô cùng sầm uất trong vùng với đa dạng các ngành nghề kinh doanh từ kim hoàn, thuốc bắc, đặc biệt là lâm sản khi đây là nơi trung chuyển gỗ từ các huyện miền núi về miền xuôi. Cư dân Phố Đầm ngoài người bản địa thì phần lớn du nhập từ các nơi (người Thái Lan; Trung Quốc; Hà Nam; Nam Định...) và chính họ khi đến đây sinh sống, làm cho việc giao thương, buôn bán ở Phố Đầm phát triển cực thịnh. Và phần lớn những ngôi nhà kiến trúc Pháp thuộc với kết cấu gỗ bên trong cũng được hình thành vào những năm đầu thế kỷ. Đến nay, Phố Đầm có khoảng trên 30 ngôi nhà gỗ cổ theo kiến trúc thời Pháp thuộc còn được người dân lưu giữ, là dấu ấn của Phố Đầm rực rỡ một thời.

 nhà cổ.JPG

Nhà gỗ cổ, di sản văn hóa vô giá của các thế hệ cha ông để lại.

Cổ kính Tân Ninh, yên bình Trung Sơn

Nhắc đến cái tên Kẻ Nưa nay là xã Tân Ninh (Triệu Sơn) ít nhiều gợi nhớ trong lòng người dân xứ Thanh về một vùng đất cổ xưa được mệnh danh là “cửa rừng” với hệ thống nhà gỗ truyền thống với tuổi đời hơn một thế kỷ có dư. Người ta bảo chính lợi thế “cửa rừng” với ham muốn ganh đua, làm giàu của người dân Kẻ Nưa xưa kia đã để lại di sản nhà gỗ vô cùng giá trị cho hậu thế hôm nay. Và thực tế, trải qua không ít biến động thì đến nay, ở Tân Ninh vẫn còn lưu giữ trên 40 căn nhà gỗ với kiến trúc truyền thống tập trung nhiều ở các làng Ất, Bính, Đinh, Mậu.

Như hầu hết kiến trúc nhà gỗ cổ còn lưu giữ trên địa bàn xã Tân Ninh, ngôi nhà gỗ của gia đình ông Hứa Như Lơng (88 tuổi) đã có niên đại trên 130 năm. Và ông cho biết đã có 6 thế hệ sinh sống ở đây. Ngôi nhà ngói kéo dài “7 gian hai chái bắt vần” trải qua thời gian và biến động giờ chỉ còn 3 gian, 2 chái với kết cấu khá nguyên vẹn. Được biết, trong kháng chiến chống Mỹ, ngôi nhà gỗ của gia đình đã có một thời gian dài được nhà nước trưng dụng làm kho chứa quân lương phục vụ kháng chiến. Trải qua thời gian đến nay những cột gỗ, vì kèo đã nhuộm mầu thời gian và không ít hoa văn phủ bụi. Tuy nhiên phía sau lớp bụi mờ thời gian ấy, là những giá trị mà cha ông xưa đã gửi gắm trong từng thớ gỗ. Ơ hầu hết các ngôi nhà gỗ cổ ở Tân Ninh hiện nay phần đa đều là người già sinh sống. Bởi vậy, bên cạnh vết dấu thời gian thì những căn nhà cổ ở đây cũng mang một màu sắc u tịch, cổ kính. Nó mang đến cho kẻ viễn khách khi ghé thăm nơi này cảm giác chiêm nghiệm, suy tư. Đó phải chăng cũng là vẻ đẹp riêng có.

Khác với Phố Đầm, Kẻ Nưa, làng Trung Sơn thuộc xã biển Tĩnh Hải (Tĩnh Gia) nằm nép mình bên cạnh KKT Nghi Sơn không có lợi thế cửa rừng, nơi đây cũng không phải là trung tâm buôn bán sầm uất một thời. Vậy mà kì lạ thay, ở nơi này lại là quần thể tập trung của những ngôi nhà gỗ cổ lâu năm, kiến trúc hoa văn vô cùng đẹp đẽ. Những căn nhà gỗ ẩn mình dưới bóng cau, dừa xanh mướt mắt, hay những hàng rào râm bụt được cắt tỉa cẩn thận... tất cả gợi lên cảm giác bình yên thuần nhất vốn có của làng quê Việt. Và có một điều đặc biệt, những ngôi nhà gỗ dù đã có mặt ở làng Trung Sơn trên cả trăm năm. Song trước đấy, phần lớn chúng đều được người dân mua ở nơi khác về dựng lại.

Hành trình ghé thăm nhà gỗ cổ làng Trung Sơn của chúng tôi bắt đầu từ nhà bác Cao Thị Tiến (70 tuổi). Bác Tiến cho biết mình là thế hệ thứ ba sống ở đây. Ngoài kiến trúc “ba gian hai chái” như hầu hết những nhà gỗ truyền thống thì gia đình còn lưu giữ không ít vật dụng gắn liền với niên đại của nhà. Đó là những tủ chè, bàn ghế, sập, gụ và cả những đồ thờ quý giá. Tất cả đều được thế hệ cha ông thời trước sắm sửa và truyền lại cho cháu con.

Ngôi nhà gỗ của gia đình bà Trần Thị Hải (xóm 10) thôn Trung Sơn lại dễ khiến cho người ta có cảm giác ấm cúng, thân thiện. Ngôi nhà gỗ chắc chắn với hệ thống 5 hàng cột vững chãi, cân xứng. Cùng với đó là hệ thống cửa gỗ được chạm trổ thủ công, hoa văn tứ quý (tùng, cúc, trúc, mai) tinh xảo, hiển hiện ở đó sự tài hoa của người thợ xưa kia. Không khẳng định chắc chắn về niên đại ngôi nhà gỗ của gia đình mình, bác Hải cho biết bản thân mình cũng chỉ được nghe kể lại: ngôi nhà có từ thời ông bà nội, được mua từ trong Nông Cống, vận chuyển bằng đường sông về cảng Lạch Bạng (Tĩnh Gia), rồi mới mang về Tĩnh Hải. Khi mua về nó vốn dĩ đã là nhà cũ. Vậy nên, niên đại của ngôi nhà ước tính cũng phải trên 100 năm có dư. Vừa nói, chủ nhân vừa chỉ cho chúng tôi xem những ký tự cổ bằng mực tầu  đánh dấu trên “bức thuận” của ngôi nhà và giải thích đó là người xưa ghi niên đại của căn nhà. Đáng tiếc đến nay không có nhiều người đọc hiểu được nữa.

Và nhà gỗ cổ ở xứ Thanh còn hấp dẫn hơn với hệ thống nhà sàn truyền thống của đồng bào các dân tộc thiểu số, trong đó đặc biệt là hệ thống nhà sàn của người Mường, người Thái tập trung nhiều ở các huyện Thạch Thành, Bá Thước, Lang Chánh. Khác với nhà gỗ của người Kinh, nhà sàn của đồng bào Thái, Mường không đặc sắc ở các hoa văn chạm trổ. Tuy nhiên kết cấu vô cùng chắc chắn, vuông vức “3 gian, 2 chái, 4 mái lợp tranh” phù hợp với công năng sử dụng. Cùng với đó, nhà sàn truyền thống còn được biết đến là nơi diễn ra những nghi thức, tín ngưỡng quan trọng trong đời sống tinh thần của đồng bào dân tộc vùng cao.

Nhà là để ở, đó là điều hiển nhiên. Nhưng trên hành trình khám phá nhà gỗ cổ xứ Thanh, chúng tôi còn hiểu ra, chủ nhân của những ngôi nhà gỗ cổ phần nhiều còn xem đó như một người bạn với tâm niệm: “Nhà gỗ muốn được lâu dài rất cần hơi ấm con người. Nếu không có người ở, không được quan tâm, chăm sóc là ẩm ướt, xuống cấp trông thấy”. Điều đó phải chăng cũng là lý do để nhà gỗ cổ trường tồn với thời gian.

Thu Trang - Thu Thủy

0 Bình luận
Ý kiến bạn đọc
1