GMT+7
Trang chủ / Sắc thái xứ Thanh

Đèo Ba Dội - một địa danh văn hóa lịch sử tiêu biểu

Đăng lúc: 17/03/2019 12:00 (GMT+7)

- Đèo Ba Dội là một địa danh nằm trong vùng nhất bách lục sơn tức là 106 quả núi điệp trùng, nơi tiếp giáp giữa 2 tỉnh Thanh Hóa và Ninh Bình.

Từ trước thập niên đầu của thế kỷ XX, con đường thiên lý từ Bắc vào Nam qua đoạn này không phải là con đường quốc lộ đi qua Dốc Xây hiện nay mà là chạy vòng qua thung lũng ở phía Đông dãy núi Dốc Xây và phải trèo qua 3 ngọn đèo mà bà chúa thơ nôm Hồ Xuân Hương đã tả “Một đèo, một đèo lại một đèo...” Vì vậy có tên là đèo Ba Dội, viết theo chữ Hán là Tam Điệp. Theo Thượng Kinh ký sự của Lê Quý Đôn thì phải “Bắt đầu trèo từ lúc gà gáy tàn canh mãi cho đến khi mặt trời lặn mới xuống đến khỏi núi”.

Đoạn đường thiên lý đi qua đây hiểm trở, có dạng thắt cổ bầu, uốn lượn, len lỏi qua những khe núi vách đá dựng đứng tạo cho các nhà quân sự một địa thế chiến lược vô cùng lợi hại, đó chính là phòng tuyến Ba Dội.

Đúng như vậy, cách đây trên 200 năm, năm 1789 khi 29 vạn quân Thanh ồ ạt tràn vào phía Bắc nước ta, các tướng Ngô Văn Sở, Ngô Thì Nhậm theo lệnh của Quang Trung Nguyễn Huệ đã lui quân về giữ lấy phòng tuyến này để vừa khống chế đường liên lạc Bắc - Nam, vừa liên hệ hai đường thủy bộ qua cửa Thần Phù - Biện Sơn để đợi đại quân của Nguyễn Huệ từ Phú Xuân ra khơi chiến. Ngày 25/1/1789, sau khi mở tiệc khao binh sỹ, Nguyễn Huệ cùng quân Tây Sơn thần tốc tiến thẳng ra Thăng Long tiêu diệt 29 vạn quân Thanh, lập nên chiến công hiển hách trong lịch sử thống nhất sơn hà, lập lại nền độc lập tự chủ cho dân tộc.

Từ tuyến phòng thủ Ba Dội đi về phía huyện Hà Trung rẽ hướng Tây sẽ gặp bến quân là nơi Quang Trung Nguyễn Huệ đã tập hợp quân sỹ để bàn kế phá giặc, xuôi phía Đông đến xã Hà Lan, xưa là phủ Điền Đoài, còn có tên Kẻ Gạo là nơi đặt kho lương của nghĩa quân Tây Sơn. Ở Ba Dội còn có các di tích Đồi Ông, Gò Bia, Gò Cấm Quân là nơi đóng quân và tập luyện quân sỹ, có Thung Voi, nơi đồn trú của đội voi chiến, có Khe Phượng là bến tắm của quân sỹ sau khi tập luyện. Dưới chân đèo thứ nhất từ phía Hà Trung đi ra Bắc có đền Sùng Trân tức đền Sòng hay đền Sùng Sơn được dựng vào thời Cảnh Hưng triều vua Lê Hiển Tông (1740 - 1786) để thờ nữ thần Vân Hương tức Liễu Hạnh công chúa. Công chúa Liễu Hạnh là tiên nữ Quỳnh Hương trên trời, do làm vỡ chén ngọc nên bị Ngọc Hoàng đầy xuống trần gian đầu thai vào nhà Lê Thái Công ở thôn Văn Cát, huyện Thiên Bản, tỉnh Nam Định. Ở cõi trần, Liễu Hạnh kết duyên cùng Đào Long sinh được một trai, một gái. Hết hạn ở trần, nàng về trời khi mới 21 tuổi. Quyến luyến trần gian, nàng thường xuyên hiện về thăm chồng con. Nàng thường xuất hiện trên các nẻo đường dốc Ba Dội. Lúc là cô bán hàng trên đỉnh đèo xướng họa thơ văn cùng khách văn thơ, lúc là khách bộ hành trên dốc đèo heo hút. Để vừa giúp đỡ khách đi đường có hoàn cảnh gieo neo vất vả, vừa trêu ghẹo, trừng phạt những kẻ phàm phu tục tử, háo sắc.

Hằng năm, vào dịp tháng 2 âm lịch, nhân dân ta lại tổ chức lễ hội đền Sòng, trong đó có lễ rước bóng Bà Liễu Hạnh rất linh đình, nhộn nhịp. Đời vua Lê Huyền Tông (1663 - 1671) niên hiệu Cảnh Trị, nhà vua đã cầm quân tiễu trừ quân giặc, khi qua đền, nhà vua đã thắp hương cầu xin được phù hộ. Quả nhiên lần ấy vua thắng giặc. Khi trở về vua đã sắc phong cho Liễu Hạnh công chúa là “Hộ quốc binh nhung”. Đời Lê Hiển Tông (1740 - 1786) chúa Tỉnh Đô Vương Trịnh Sâm cũng đã từng đến đền Sòng Sơn cầu xin cho Tuyên phi Đặng Thị Huệ sinh con trai nối nghiệp chúa. Liễu Hạnh công chúa đã được nhân dân liệt vào một thành viên trong Tứ bất tử.

Đèo Ba Dội có độ cao hơn 110m  so với mặt nước biển, trên đỉnh đèo có tấm bia đá khắc bài thơ của vua Thiệu Trị khi đi kinh lý qua đây (1842) và đắm say với cảnh đẹp kỳ thú này. Nội dung bài thơ đó như sau: “Giữa lối xanh um núi chất chồng/ Tâng tầng phóng bước cõi Cầu Long/ Chẵng như Vương ốc chừa lối tắt/ Còn giống La Phù biệt lối thông/  Đón gặp thần xa xuôi một ngọn/ Vươn cao trùng điệp biết bao vòng/ Thanh, Ninh hai trấn đây ranh giới/ Đức diệu kỳ quan lượn khắp vòng”.

Cũng ở nơi đây, hơn hai trăm năm trước nữ sỹ Hồ Xuân Hương đã từng đến đây và để lại bài thơ độc đáo “Đèo Ba Dội”:

Một đèo một đèo lại một đèo

Khen ai khéo tạc cảnh cheo leo

Cửa son đỏ loét tùm hum nóc

Bậc đá xanh rì lún phún rêu

 

Léo lắt cành thông cơn gió thốc

Đầm đìa lá liễu giọt thông gieo

Hiền nhân quân tử ai mà chẳng

Mỏi gối chùn chân vẫn muốn trèo.

Đến Ba Dội ngày nay ta gặp TP Tam Điệp và khu Công nghiệp Tam Điệp khởi sắc cùng với TX Bỉm Sơn nơi có 2 Nhà máy Xi măng Bỉm Sơn, Long Sơn có công suất 9 triệu tấn/năm, với trữ lượng gần 20 tỷ tấn đá vôi làm nguyên liệu bao gồm sa thạch và đá phiến sét cùng những chất phụ gia khác, là một trong những cơ sở sản xuất xi măng lớn nhất trong cả nước, 3 nhà máy gạch tuynen sản xuất trên 200 triệu viên/ năm, và nhiều doanh nghiệp đá, vôi cùng các loại vật liệu khác, đảm bảo quy hoạch, đáp ứng nhu cầu và công tác bảo vệ môi trường chung.

Cùng với di tích đèo Ba Dội tại khu vực này còn có rất nhiều di tích khác: động Cửa Buồng, động Cánh Chim, Kẽm Đó, đồi Ông, đồi Mơ, đền Cây Vải, đình Kẻ Gạo, khu mộ cổ Trạch Lâm, đền Trạch Lâm, đền thờ tướng quân Nguyễn Thiện, đền Đặng Quang, động Từ Thức (truyện Từ Thức gặp Tiên)... đã và đang trở thành điểm đến hấp dẫn của khách du lịch trong và ngoài tỉnh.

Văn Như Tước

0 Bình luận
Ý kiến bạn đọc
1