GMT+7
Trang chủ / Sắc thái xứ Thanh

Ba Bông - Hàn Sơn: Linh thiêng lễ hội nơi ngã ba sông

Đăng lúc: 12/07/2019 12:00 (GMT+7)

- “Tháng sáu hội Gai”, ấy là câu ca quen thuộc nhắc đến lễ hội Ba Bông - Hàn Sơn diễn ra trên địa bàn hai xã Hà Sơn (Hà Trung) và Châu Lộc (Hậu Lộc). Một lễ hội diễn ra vùng “ngã ba sông”, nơi một tiếng gà gáy năm huyện cùng nghe. Đến hẹn, trong những ngày đầu tháng 6 (âm lịch), những dòng người nối dài lại nô nức cùng nhau trở về trẩy hội, khiến cho không gian thiêng của một vùng di tích vào mùa lễ hội thêm náo nức, rộn ràng.

Không giống với các lễ hội truyền thống thường diễn ra vào dịp mùa xuân, lễ hội Ba Bông - Hàn Sơn nơi vùng sông nước xứ Thanh tự bao năm qua vẫn được tổ chức vào dịp chính hạ. Giữa mênh mang sông nước là cảnh tấp nập trên bến dưới thuyền, những dòng người nối dài náo nức trẩy hội, tiếng đàn, tiếng hát quện lẫn với mùi trầm hương quen thuộc... tạo nên một không gian lễ hội linh thiêng, sôi động.

Dòng Mã giang hùng vĩ, cuộn trào nơi thượng nguồn miền Tây xứ Thanh là vậy, khi về tới vùng hạ lưu bỗng trở nên trầm tĩnh, điềm mặc như người đàn ông từng trải bão tố. Và con người, sống trong vũ trụ, luôn hiểu mình cũng chỉ là một thực thể nhỏ bé giữa nhân sinh rộng lớn. Với con mắt tinh tường, tiền nhân tin rằng, ở vị trí ngã ba sông kia chính là nơi chứa đựng linh khí của trời đất. Bởi vậy, lựa chọn vị trí “tụ khí” tốt nhất, lập dựng đền thờ cũng là cách mà cha ông ta tỏ lòng thành kính với đấng tối linh.

Đền Ba Bông tọa lạc ở vị trí ngã ba sông thuộc địa phận xã Hà Sơn (Hà Trung). Từ đây, hướng tầm mắt xung quanh là các huyện Yên Định; Thiệu Hóa; Hậu Lộc; Hoằng Hóa ở ngay trước mặt. Nên cũng dễ hiểu, vì sao chỉ một tiếng gà gáy cư dân 5 huyện cùng nghe. Chưa có sự khẳng định chính xác về niên đại ra đời của di tích, song nhiều ý kiến đồng thuận cho rằng đền được khởi dựng trong thời kỳ Lê Trung Hưng. Di tích mang tên cô Ba Bông (Bơ Bông), gắn liền với đó là huyền tích về cô. Theo “Lê Triều thần phả ngoại biên”, những năm đầu kháng chiến chống giặc Minh, nghĩa quân Lam Sơn gặp vô vàn khó khăn. Trong một lần thủ lĩnh Lê Lợi bị giặc truy đuổi đến vùng ngã ba sông nước, cùng đường mà kẻ thù thì đã ở ngay phía sau. Bỗng ông thấy bên bãi bồi ven sông có một cô gái đang tỉa ngô, bèn chạy đến cầu cứu. Cô gái nhanh ý đã cho thủ lĩnh Lê Lợi thay bộ y phục của người anh trai và tiếp tục cùng nhau làm việc. Nhờ đó đã cứu thoát vị chủ tướng nghĩa quân Lam Sơn. Nhớ ơn cô gái cứu mạng, vua Lê Lợi khi ấy hứa rằng khởi nghĩa thành công sẽ quay lại đền đáp. Chẳng biết là sự tình cờ hay ý trời mà sau đó, ở vùng ngã ba sông người dân thấy một cô gái nhỏ nhắn xinh đẹp vẫn thường xuyên chèo đò chở quân lương và nghĩa sĩ Lam Sơn qua sông.

Dân gian tin rằng, cô gái chèo đò năm xưa chính là cô Ba Bông - con gái Long vương dưới thủy cung (thoải cung) vốn người nết na, xinh đẹp. Cô được Đức Vương Mẫu yêu mến cho theo hầu cận, cô đứng hàng thứ ba trong Tứ phủ Thánh cô. Cô Ba Bông được vua cha cho giáng trần để giúp đỡ thủ lĩnh Lê Lợi và nghĩa quân Lam Sơn trong cuộc khởi nghĩa đánh đuổi giặc Minh xâm lược. Đến hạn, cô lại được xe loan đến rước cô về thủy cung. Dẫu vậy, vì vấn vương với cuộc sống trần gian nên cô thường xuyên linh ứng giúp dân chúng qua vùng ngã ba sông, độ cho thuyền bè qua lại được thuận buồm xuôi gió. Xưa kia, giao thương đi lại của nhân dân ta chủ yếu là đường thủy, vì thế tàu thuyền qua ngã ba sông có ai không dừng chân lên đền Ba Bông thắp hương mong cô giúp đỡ. Ngày nay, dù giao thông đường sông không còn giữ vai trò chính trong đời sống người dân, song cảnh đẹp mê đắm và sự linh thiêng của di tích đền Ba Bông như tiếng lành đồn xa, hấp dẫn mời gọi du khách xa gần.

lễ hội ba bông1.JPG 

Đền Ba Bông nằm ngay vị trí ngã ba sông vào dịp lễ hội sôi động cảnh trên bến dưới thuyền.

Lễ hội Ba Bông diễn ra trong những ngày chính hạ gay gắt của mùa hè (từ mùng 1 đến 12/6 âm lịch) vậy nhưng ở khu vực ngã ba sông nước thì cảnh sắc lại như khác biệt. Nước sông mênh mông mà phẳng lặng. Từ trên đền nhìn ra bến sông, cảnh vật vẫn ban sơ một mầu, dẫn dụ con người về những xúc cảm của riêng mình. Cảm giác như sự xô bồ, bon chen của cuộc sống ngoài kia chẳng thể xâm lấn được đến nơi này: là những thuyền nhỏ đang buông lưới trên sông, dăm ba đứa trẻ theo mẹ đi cào hến, bắt cáy, những dãy chuối, nương ngô xanh mướt mắt hai bên bãi bồi ven sông... đẹp nao lòng và bình yên đến lạ! Ngoài sự linh thiêng thì sự hấp dẫn của di tích và lễ hội Ba Bông phải chăng còn bởi những hình ảnh bình dị kể trên.

Trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, cô Ba Bông thuộc Thoải cung nên hình ảnh cô thường gắn liền với mầu trắng. Khi cô ngự đồng, cô thường mặc áo trắng, đầu đội khăn mầu trắng, cầm đôi mái chèo, dạo chơi khắp nơi như thuở xa xưa vẫn vậy. Cô “giáng” vào ai thì sắc mặt đều trở nên hồng hào, tươi tốt, đẹp đẽ lạ thường. Cậu Nguyễn Văn Chung - thủ nhang đồng đền cụm di tích Ba Bông cho biết: “Song hành cùng với hoạt động dâng hương đi lễ của người dân thì sinh hoạt hầu đồng ở đền Ba Bông cũng diễn ra xuyên suốt trong các lễ hội, vào các buổi chiều và tối”. Sự sôi động của lễ hội gắn liền với sinh hoạt hầu đồng đã thực sự tạo nên khoảng thời gian “không ngủ” của di tích dịp chính hội.

Cách di tích đền Ba Bông chưa đầy cây số, xuôi bước theo dòng sông Lèn là cụm di tích danh thắng Phong Mục (còn gọi là Hàn Sơn) thuộc xã Châu Lộc (Hậu Lộc) nằm bên này sông. Hai cụm di tích Ba Bông - Hàn Sơn nối tiếp nhau đưa du khách trẩy hội lạc vào không gian thiêng với miên man cảnh sắc hữu tình. Di tích Phong Mục (Hàn Sơn) dựa lưng vào núi Sơn Trang, soi mình xuống sông Lèn. Toàn bộ cụm di tích nằm trên địa bàn thôn Phong Mục, xã Châu Lộc. Ông Mai Bá Dũng - cán bộ Văn hóa xã Châu Lộc cho biết: “cụm di tích Phong Mục còn có tên gọi Hàn Sơn là bởi khi sông Lèn được tách dòng từ sông Mã, chảy qua hệ thống đá ngầm ở chân núi thì dòng chảy trở nên hung dữ, xoáy xiết, vào mùa mưa lũ thì thêm bội phần nguy hiểm cho thuyền bè qua lại. Vì hi vọng những điều may mắn, tốt đẹp nên người xưa đã lựa chọn lập dựng ngôi đền ở ngay gần khu vực thường diễn ra xoáy lở nước xiết và đặt tên là đền Hàn Sơn (Hàn là vực, Sơn là núi). Đền vừa là nơi để du khách thưởng ngoạn cảnh đẹp khi về với địa phương nhưng cũng là để người dân gửi gắm ước vọng, cầu mong bình an ở đấng tối linh”. Lễ hội Phong Mục (Hàn Sơn) diễn ra vào dịp tháng 6, cùng thời điểm với lễ hội Ba Bông bên kia sông.

Cụm di tích bao gồm phủ Mẫu (nơi thờ Tam tòa thánh Mẫu; Ngọc Hoàng, Nam Tào, Bắc Đẩu...); đền quan Giám sát (thờ tứ phủ quan Hoàng); đền quan Hoàng Bơ; đền cô Tám; đền cô Đôi... trải dài trên con đường của thôn Phong Mục. Bao quanh di tích là những đồi chè, sở xanh mát rượi và sim tím ngắt. Đan xen còn có dổi, mít, dứa được người dân địa phương trồng... tất cả bao trùm và tỏa hương tự nhiên lên không gian thiêng của di tích. Tham gia lễ hội, du khách đâu chỉ được thỏa lòng trong hệ thống di tích tín ngưỡng thờ Mẫu linh thiêng của người Việt, ở đó còn là không gian cảnh sắc tự nhiên mà không nhiều di tích có được. Và nếu như đã về với lễ hội Phong Mục - Hàn Sơn, du khách chớ vội rời chân đi nếu như chưa thưởng thức chén nước chè xanh - sản vật nức tiếng gắn liền với một địa danh di tích “cô Tám đồi chè”.

Dù nằm tách biệt về mặt hành chính ở hai địa phương khác nhau, song nhìn lại cách người xưa đã khởi dựng di tích và lễ hội thì sẽ thấy di tích, lễ hội Ba Bông - Hàn Sơn (Phong Mục) quả thực là sản phẩm văn hóa vô giá mà tiền nhân đã để lại cho hậu thế hôm nay. Tam tòa thánh Mẫu, các vị quan Hoàng, thánh Cô, thánh Cậu... trong hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt là sự kính ngưỡng của con người với các vị thiên thần, nhân thần... Từ thuở sơ khai, con người, ngoài niềm tin vào chính mình, còn là sự gửi gắm, mong ước được che chở bởi hiểu rằng vũ trụ rộng lớn và kì bí. Tín ngưỡng tâm linh vốn dĩ là niềm tin, niềm tin được hình thành qua nhiều thế hệ, để rồi hiển hiện qua di tích và những lễ hội dân gian đặc sắc. Và cũng như văn hóa, tín ngưỡng cũng không có cao - thấp. Nếu có khác thì đó chính là thái độ “ứng xử” của mỗi người trước di tích và lễ hội - di sản văn hóa mà cha ông đã để lại cho chúng ta.

Tổ chức trong thời gian kéo dài, lượng du khách trở về di tích và lễ hội Ba Bông - Hàn Sơn có những ngày cao điểm lên đến hàng vạn người. Việc đảm bảo cho lễ hội diễn ra thuận lợi, đúng mực, không vi phạm thuần phong mỹ tục, biến tướng nhằm trục lợi... rất cần đến sự tăng cường công tác quản lý, giám sát của chính quyền địa phương và cơ quan chức năng. Bên cạnh đó, còn là ý thức của chính mỗi người dân khi tham gia lễ hội.

Thu Trang

0 Bình luận
Ý kiến bạn đọc
1