GMT+7
Trang chủ / Chuyên mục khác / 990 năm Danh xưng Thanh Hóa

Về thăm vùng đất Duy Tinh - Trấn lỵ xứ Thanh một thời

Đăng lúc: 05/05/2019 08:00 (GMT+7)

- Giờ đây, ghé thăm vùng trấn thành xưa của xứ Thanh thời Lý - Trần ở địa bàn Duy Tinh - Văn Lộc, Hậu Lộc nay thì sẽ cảm nhận đầy đủ những gì mà tấm bia chùa Sùng Nghiêm đã ghi chép.

Ở thời thuộc Hán, trong mấy thế kỷ đầu công nguyên, từ kết quả của những cuộc khai quật khảo cổ học, cùng sự quan sát, nhìn nhận về lĩnh vực địa lý học, lịch sử và truyền thuyết dân gian mà hầu hết các nhà nghiên cứu lịch sử ở trong tỉnh, trong nước đều có chung nhận định vùng đất làng Dàng (hay Ràng mà sử sách ghi chép là Dương Xá, bao gồm cả Dương Xá nội và Dương Xá ngoại, hay cả vùng Dàng trên và vùng Dàng dưới, nay đều thuộc về đất thành phố Thanh Hóa) là vùng đất của thành Tư Phố - quận trị quận Cửu Chân. Nhưng từ thế kỷ VI đến thế kỷ X, vì những biến động lịch sử mà khu vực trung tâm chính trị - kinh tế của quận Cửu Chân - Châu Ái của xứ Thanh thời cổ cũng có những sự dịch chuyển, đổi thay.

Đến thế kỷ X, Cửu Chân, Châu Ái - xứ Thanh có tới 3 trung tâm chính trị, kinh tế, xã hội đáng kể, đó là: Vùng đất làng Dàng (tức Kẻ Dàng mà về sau sử chép tên là Dương Xá); Giáp Bối Lý (nay thuộc xã Thiệu Trung, huyện Thiệu Hóa); Thành Bình Kiều (nay thuộc huyện Triệu Sơn). Còn địa bàn miền núi phía Tây, từ thế kỷ X đến mấy thập kỷ đầu của thế kỷ XI, sử cũ có chép đến Man Cử Long (mà các nhà sử học xác định là vùng đất của người Mường ở vùng Cẩm Thủy) - một thế lực cát cứ không chịu thuần phục các triều Đinh - Tiền Lê và cả đầu Lý nữa mà Lê Đại Hành và các vua lý từng cho quân đánh dẹp, hoặc vỗ về để mở rộng, giữ yên bờ cõi. Chính Man Cử Long này có lúc còn cho quân xuống tận mãi vùng Thần Phù để tấn công vào nơi đóng quân của nhà Tiền Lê. Điều đó chứng tỏ ở thế kỷ X đến đầu thế kỷ XI, ở vùng miền núi phía Tây Châu Ái - xứ Thanh cũng có một trung tâm chính trị - xã hội của các bộ tộc Mường có xu hướng cát cứ và tự quản riêng biệt. Nhưng đến khoảng giữa thế kỷ XI, nhà Lý đã dùng lực lượng quân sự kết hợp với sự vỗ về, thu phục một cách khôn khéo nên Man Cử Long trên đất Cẩm Thủy cũng trở thành thần dân của nước Đại Việt.

Dưới vương triều Lý, vùng đất Châu Ái (xứ Thanh) mặc dù là một địa bàn tiêu biểu khởi phát những cuộc chống Bắc thuộc để phục hưng văn hóa dân tộc, nhưng sau khi kinh đô Hoa Lư được chuyển ra thành Đại La để xây dựng thành kinh đô Thăng Long thì Châu Ái - xứ Thanh, hay Châu Diễn, Châu Hoan - Nghệ An vẫn bị xem là vùng đất biên viễn, xa kinh thành. Vì vậy mà đến khi danh xưng “trấn Thanh Hóa” và “phủ Thanh Hóa” ra đời thì nhà Lý vẫn không thấy gọi vùng đất này là lộ mà chỉ gọi là “Trại”, rồi sau đó mới đổi làm phủ Thanh Hóa. Mãi đến thời nhà Trần, vào năm Thiên Ứng Chính Bình thứ 11 (1424) đạo Thanh Hóa mới được đổi làm lộ Thanh Hóa và từ đây mới không có sự phân biệt “Trạng nguyên Kinh” và “Trạng nguyên Trại” nữa.

Cũng dưới triều Lý, lỵ sở của Trại Thanh Hóa, hay Phủ Thanh Hóa được chuyển về đâu và chuyển vào lúc nào thì sử cũ không thấy đề cập đến, nhưng nhờ khảo cứu nội dung của một số bia Lý còn lại trên đất xứ Thanh, giới sử học trong tỉnh, trong nước đều có chung nhận định lỵ sở của Thanh Hóa dưới thời Lý là ở vùng đất Duy Tinh (nay thuộc xã Văn Lộc, huyện Hậu Lộc).

 chùa Sùng Nghiêm Diên Thánh.jpg

Một góc chùa Sùng Nghiêm Diên Thánh.

Sở dĩ có nhận định như vậy vì trong nội dung của tấm bia chùa Sùng Nghiêm Diên Thánh (ở làng Duy Tinh, thuộc xã Văn Lộc, huyện Hậu Lộc) có đoạn chép khá rõ về việc Thông phán Chu Công (không rõ tên, quê quán) - làm quan dưới triều Lý Nhân Tông được cử vào coi giữ Trấn Thanh Hóa sau khi Tổng trấn Lý Thường Kiệt được triều đình gọi về để giữ chức Tể tướng lần thứ hai (vào năm 1101) đã trực tiếp điều hành một loạt công trình ở trấn lỵ Thanh Hóa (tức vùng đất của làng Duy Tinh) như: “Chùa Sùng Nghiêm Diên Thánh (ở làng Duy Tinh - TG) do Thông phán Chu Công, quyền coi quận Cửu Chân, đích thân thống suất dân cư già trẻ giúp sức xây dựng lại vậy.”(1)

Cũng theo nội dung tấm bia chùa Sùng Nghiêm Diên Thánh cho biết thì chỗ xây dựng chùa Sùng Nghiêm trong địa bàn trấn lỵ là “Đất giáp Ly cung (tức hành cung để vua dừng nghỉ khi hành quân hoặc tuần du trên địa bàn của trấn Thanh Hóa - TG), khác chốn núi rừng u tịch, cửa ngang đường lớn, trấn nơi người, trời hướng về... Có thể gọi là sách với Vương Xá thành và An dưỡng giới vậy...”(2)

Bia chùa Sùng Nghiêm Diên Thánh còn ghi chép rất rõ sự kiện trấn lỵ Thanh Hóa (ở Duy Tinh) từng có cuộc đón tiếp vua Lý Nhân Tông với nghi thức rất long trọng.

Như vậy, qua những ghi chép trong bia chùa Sùng Nghiêm Diên Thánh cũng đã đủ chứng cứ để khẳng định rằng vùng đất xây chùa Sùng Nghiêm Diên Thánh (ở làng Duy Tinh, Văn Lộc, Hậu Lộc nay) cũng chính là vùng đất của trấn lỵ (hay trấn thành) của xứ Thanh thời Lý. Trấn thành có thể được khởi dựng trong thời gian Thái úy Lý Thường Kiệt được triều đình cử vào làm tổng trấn Thanh Hóa trong 19 năm (từ năm 1082 - 1101). Nhưng trong khoảng thời gian này, trấn thành ở đây tuy cũng có thành lũy và một số công trình kiến trúc bên trong, song vẫn mang tính chất một thành trì quân sự tiện lợi cho việc đóng quân để bảo vệ vùng biên viễn. Vì vậy, như sự ghi chép của bia chùa Sùng Nghiêm thì mãi đến khi Thông phán Chu Công thay Lý Thường Kiệt vào quản lĩnh trấn Thanh Hóa thì vùng đất trấn thành này mới được xây dựng nhiều công trình kiến trúc khang trang, bề thế (như củng cố thành quách, chia đặt dịch đình, sửa sang nha thự, khơi kênh thông dòng, rồi mở mang cầu cống, đường xá, vườn tược,...).

Và đến năm 1115 trở đi, vùng đất trấn thành (Duy Tinh) đã thực sự trở thành một trung tâm chính trị, xã hội và kinh tế khá sầm uất và thịnh vượng của trấn Thanh Hóa. Đây cũng là nơi chầu kiến qua lại của các nước chư hầu và là nơi tụ hội giao thương buôn bán với các thương đoàn gần, xa khi đến xứ Thanh để vào đất Việt. Vì vậy mà người soạn văn bia ngày ấy mới đánh giá vùng đất trấn thành Thanh Hóa dưới triều Lý cũng có “sánh với Vương Xá thành” của nước Ma Già (thuộc miền nam Ấn Độ ngày nay). Với vị trí giao thông thủy, bộ thuận lợi, cho nên cho đến cả thời  Trần (với thời gian 175 năm, từ 1225 - 1400), vùng đất Duy Tinh vẫn là đất trấn thành của lộ - phủ Thanh Hóa, một vùng đất được người gần, xa từ trước tới nay vẫn còn lưu truyền những câu ca thật sống động:

Duy Tinh giáp bộ, giáp phường

Giáp cầu, giáp chợ, giáp đường liên thông

Vui thay trên bến dưới sông

Thuyền bè tấp nập theo dòng về đây.

Tuy nhiên, đến thời Lê Trung Hưng cho đến Tây Sơn và Nguyễn, trấn thành của Thanh Hóa lại về đóng ở đất làng Dàng - Dương Xá của thành Tư Phố xưa thì vai trò chính trị, kinh tế, xã hội của vùng đất trấn thành Duy Tinh của thời Lý Trần dần mờ nhạt hơn trước, nhưng không vì thế mà mất đi vị thế của một vùng đất đầy sôi động này. Đến thời Lê và Nguyễn, tuy không còn là vùng lỵ sở của cả xứ Thanh nữa, nhưng đây vẫn là đất phủ lỵ Hà Trung, và từ năm 1838 cho đến 1984 lại là đất huyện lỵ Hậu Lộc. Như vậy, Duy Tinh vẫn liên tục là một trung tâm chính trị, kinh tế trong nhiều thế kỷ. Vì thế mà cho đến nay, tại đây vẫn còn lưu đọng nhiều di sản văn hóa vật thể và phi vật thể cần bảo tồn, phát huy để giữ mãi nhiều kỷ niệm của các thời kỳ đã qua.

Giờ đây, chúng ta hãy ghé thăm vùng trấn thành xưa của xứ Thanh thời Lý - Trần ở địa bàn Duy Tinh - Văn Lộc, Hậu Lộc nay thì sẽ cảm nhận đầy đủ những gì mà tấm bia chùa Sùng Nghiêm đã ghi chép. Đây là vùng đất được bao bọc bởi 3 dòng sông, đó là: Sông Ngu Giang (còn gọi là sông Lạch Trường. Từ thời Lý đến thời Trần - Hồ vẫn là dòng chính của sông Mã) từ biên giới Việt - Lào chảy ra cửa biển Lạch Trường. Từ Duy Tinh, theo dòng sông đến cửa Lạch Trường chỉ khoảng 10km. Sông Trà Giang - là con sông đào có từ thời Tiền Lê được nối liền với sông Lèn. Sông Ấu - một nhánh của sông Mã chảy từ Hoằng Khánh (Hoằng Hóa) xuống). Khi về đến xã Hoằng Lương thì hợp vào sông Trà để tạo ra Ngã Ba Ghềnh (thuộc Duy Tinh, Văn Lộc). Với hệ thống đường sông, từ Duy Tinh có thể vào Nam, ra Bắc, hoặc đến với nhiều địa bàn trong tỉnh một cách khá dễ dàng, nhanh chóng.

Là đất trên bến dưới thuyền, từng có Bến ngự thuyền rồng khi vua đến rồi cầu đá Phượng Hoàng và chợ Phủ tấp nập người mua bán, đến chùa Sùng Nghiêm Diên Thánh và các địa danh cổ nơi xứ đồng, gò, bãi, đường đi, lối lại,... tất cả đều là chứng tích còn lại của vùng đất trấn thành xứ Thanh thời Lý - Trần, nơi mà Thái úy Lý Thường Kiệt - vị anh hùng “đánh Tống, bình Chiêm” lẫy lừng thiên hạ đã từng ở đây trong 19 năm làm Tổng trấn Thanh Hóa để rồi nhanh chóng biến xứ Thanh - vùng đất biên viễn xa kinh thành Thăng Long trở thành một đất phên dậu cường thịnh và hùng mạnh rất đáng tin cậy của đất nước Đại Việt. Và hiện nay, Duy Tinh - Văn Lộc, Hậu Lộc tuy đã có nhiều thay đổi lớn lao, nhưng dưới góc nhìn toàn cảnh, vẫn còn thấy những sắc hình thơ mộng và nét đẹp cổ kính của vùng đất trấn thành xứ Thanh thời Lý - Trần.

 

(1) Tuyển tập văn bia Thanh Hóa, tập I, Sđd,  tr.188-189

(2)  Sđ d, tr.191

Phạm Tấn

0 Bình luận
Ý kiến bạn đọc
1