GMT+7
Trang chủ / Chuyên mục khác / 990 năm Danh xưng Thanh Hóa

Mấy cảm nghĩ về việc khắc họa chân dung hào kiệt xứ Thanh

Đăng lúc: 24/04/2019 12:00 (GMT+7)

- Là một họa sĩ của quê hương Thanh Hóa, trong sự nghiệp sáng tác của mình, đề tài về các vị vua, anh hùng dân tộc, nhà văn hóa lớn sinh ra và lập nghiệp ở Thanh Hóa như Bà Triệu, Lê Hoàn, Lê Lợi, Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông, Lê Văn Hưu, Hồ Quý Ly,... trong bài này tôi chỉ nói quá trình tái hiện 4 nhân vật ở các triều đại khác nhau đã viết nên những trang sử oai hùng cho quê hương xứ Thanh và dân tộc.

1. Chân dung Lê Lợi (1385 - 1433)

 Anh-hung-dan-toc-Le-Loi.jpg

Khi xây dựng hình tượng Lê Lợi, cái khó nhất là những tư liệu ghi chép lại, miêu tả con người ông không có nhiều kể cả dáng vóc, hình hài, tướng mạo, trang phục và tính cách, có chăng cũng chỉ miêu tả chung chung qua những câu chuyện dân gian nửa thực nửa huyền thoại. Các di vật khảo cổ thu thập được ở Thanh Hóa như khu sơn lăng Lam Kinh và nhiều nơi khác có liên quan đến hình hài của ông hầu như không có gì. Ở các đền thờ cũng chỉ có một số pho tượng thờ ông nhưng niên đại của các pho tượng này cũng chỉ mấy trăm năm gần đây. Hầu hết các pho tượng mô phỏng theo cách truyền thống dân gian để tôn vinh là chủ yếu chứ không đi sâu vào phương pháp tạo hình giải phẫu, nhất là tỷ lệ kích thước cấu trúc thể chất tổng thể và chi tiết của con người nên việc khai thác tư liệu ở đây là rất khó khăn. Tôi đã tham khảo một số bài viết của các nhà sử học về thân thế và sự nghiệp của Lê Lợi, phần lớn nói về tài năng, khí phách, đạo đức của ông chứ không miêu tả chân dung một cách kỹ càng. Thực ra trong truyền thuyết có một số chi tiết nói về Lê Lợi như: tiếng nói như chuông, dáng đi như hổ, như rồng, mũi cao, thẳng, miệng rộng, mắt to, sáng, dáng đứng oai phong,...

Ngay trong Đại Việt sử ký toàn thư cũng không ghi chép mô tả cụ thể, nói một cách khác, tư liệu, thư tịch, truyện kể trong dân gian, khảo cổ học là rất ít ỏi, không đáng kể cho việc xây dựng cấu trúc, tạo hình.

Vậy làm sao xây dựng được hình tượng Lê Lợi văn võ song toàn, thể hiện hai yếu tố quan trọng: dáng đứng phải oai phong hùng dũng, dung quang phải khí thế, lạc quan, đôi mắt sáng nhưng rất đôn hậu anh minh.

Đây chính là nét cơ bản khi vẽ chân dung và sự thật tôi đã vẽ về ông trong nhiều năm, hằng chục phác thảo, rồi chọn lấy một và tiếp đó phải chỉnh sửa nhiều lần. Là một người yêu nước vĩ đại sâu sắc, một nhà quân sự kiệt xuất, nhà chính trị, nhà ngoại giao lỗi lạc, Anh hùng dân tộc Lê Lợi được miêu tả trong tranh với dáng vóc ở thế đứng hào hùng, oai nghi, gương mặt lạc quan, tay đỡ đốc kiếm lệnh, tay chống ngang hông, đôi mắt bừng sáng hướng về phía trước. Việc chọn thời điểm miêu tả thần thái Lê Lợi khi nghe Nguyễn Trãi trình bày sách Bình Ngô là thời điểm chân dung đẹp nhất. Bởi lẽ sắc thái dung quang của Lê Lợi được biểu đạt chuẩn xác khi mà ông mặc định tin tưởng đến bước phát triển của cuộc chiến chắc chắn sẽ đến ngày thắng lợi, thống nhất được sơn hà trong độc lập tự do của dân tộc. Bức tranh Anh hùng dân tộc Lê Lợi hiện đang được lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam.

2. Chân dung Bà Triệu

 Ba Trieu.jpg

Triệu Thị Trinh là nhân vật của lịch sử, một con người được cấu trúc theo quy luật tự nhiên vì vậy việc miêu tả chân thực dung quang của Bà là phải thực sát đúng với cơ thể thật của con người thiếu nữ. Ở đây phương pháp biểu hiện là phải loại trừ cách miêu tả trừu tượng, siêu thực, dân gian huyền thoại “ngực to”,... để người xem có thể hình dung ra được đó là con người có thật bằng da, bằng thịt với một khí phách oai hùng của nữ tướng xinh đẹp vĩ đại Bà Triệu.

Khái quát lại, những tư liệu sử sách và các truyền thuyết dân gian về Triệu Thị Trinh là một thiếu nữ xinh đẹp, khoẻ mạnh có dáng vóc cao lớn với khí phách anh hùng có lòng yêu nước, thương dân, quyết chiến chống ngoại xâm đến cùng để dành lại độc lập dân tộc, quyết không làm nô lệ cho ngoại bang đúng như câu nói nổi tiếng của Bà: “Tôi muốn cưỡi cơn gió mạnh, đạp con sóng giữ, chém cá kình ở biển Đông, đánh đuổi quân Ngô dành lại giang sơn khỏi ách nô lệ chứ không chịu khom lưng làm tì thiếp người”. Miêu tả chân dung đã khó, việc biểu đạt phục trang còn khó khăn hơn nhiều. Trong nhiều tài liệu có ghi, mỗi khi ra trận Bà Triệu mặc áo giáp đồng, đầu đội nón ngà, chân đi guốc bằng ngà, lại có sách ghi bà đội nón ngà, đi guốc, thắt khăn hồng,... Song bức tranh tôi miêu tả là thời điểm mặc áo vải để chỉ huy luyện binh. Cách vẽ này là ý đồ của tác giả xây dựng nhân vật nhằm tôn vinh nữ anh hùng dân tộc mà nhân dân thường gọi là “vua bà”.

Cách biểu đạt Bà Triệu ở thế chỉ huy, luyện quân, tay nắm chắc kiếm, khoác áo bào đỏ, mặc áo màu vàng, mũ đồng có biểu tượng mặt trời và ba tia sáng, theo triết lý vững bền, chiến thắng, được khai thác từ chất liệu ở hoạ tiết trống đồng Đông Sơn và kiếm đồng thời đó.

Bà Triệu sinh ngày 02/10 năm Bính Ngọ 226 tại Yên Định - Thanh Hóa và đã hy sinh trong khi chiến đấu với quân Ngô lúc Bà mới 23 tuổi xuân.

3. Chân dung Hoàng đế Hồ Quý Ly

 Chan dung Hoang de Ho Quy Ly.jpg

Đứng trước tình thế bất lợi, Hồ Quý Ly đã nhận rõ sự đổ vỡ, suy sụp của triều Trần nên tiến hành công cuộc cải cách hành chính nhà nước. Cuộc cải cách “long trời chuyển đất” đánh mạnh vào các tầng lớp quý tộc, vương hầu, quan lại, không tránh khỏi có sự phản kháng mạnh mẽ của nhiều người trong triều đình đối với Hồ Quý Ly.

Lịch sử nói về nhà Hồ đã hơn 6 thế kỷ, nhìn lại giữa công lao và sự thất bại cũng đã rõ nhưng những gì của một người yêu nước và có lý tưởng cải cách như Hồ Quý Ly, hậu thế cũng phải ghi nhận, trong đó còn đọng lại một Di sản Văn hóa Thế giới Thành Nhà Hồ mà nhân dân ta tạo dựng trong đó có công lao to lớn của Hồ Quý Ly.

Vậy thì vẽ chân dung Hồ Quý Ly như thế nào để miêu tả cho được tính cách, dáng vóc, diện mạo, dung quang phù hợp với sự nghiệp trong lịch sử ở thời kỳ cuối thế kỷ 14 đầu thế kỷ 15, Hồ Quý Ly ở ngôi vị Hoàng đế?

Phàm những người có tính quyết đoán, được bộc lộ trong khuôn mặt, ở đôi mắt to, sáng và cách nhìn lúc nào cũng chủ định, nhìn thẳng, đối mặt với người đang giao tiếp, cấu trúc giữa lông mày và đôi mắt thường có khoảng cách xa hơn. Các chi tiết khác của tướng mạo như mũi cao, to, miệng và râu bố cục có những điểm khác thường ở những khoảng cách trong cấu trúc trên khuôn mặt chữ điền. Hồ Quý Ly là con người có dáng vóc bình thường không cao và cũng không thấp, không béo, thông thường được biểu hiện ở những người thiên về văn hơn là võ. Ở Hồ Quý Ly, qua tư tưởng và hành động mà trong sử sách có nêu thì đứng về mặt khái quát chân dung để miêu tả, đây là một con người nghiêng về tính chiến lược nhiều hơn sách lược, kể cả về mặt chính trị, quân sự, cho đến kinh tế. Việc vẽ hình tượng Hồ Quý Ly ở thời điểm ngôi vua, với thế ngồi, tay cầm cuốn thư, mắt sáng nhìn thẳng về phía trước là biểu hiện sự trăn trở của ông trong công việc triều chính. Toàn bộ bức tranh được đặt trong nền có màu nóng, nói lên, Hồ Quý Ly vị vua đang sống và làm việc trong một bối cảnh hết sức khó khăn về nhân tình thế thái, thù trong giặc ngoài một áp lực lớn đối với ông.

Sau 7 năm nghiên cứu sáng tác bức tranh chân dung Hồ Quý Ly đã hoàn thành, đúng vào dịp Thanh Hóa đón nhận bằng Di sản Văn hóa Thế giới Thành Nhà Hồ và đã giới thiệu ở Báo Nhân dân ngày 19/11/2012. Bức tranh đã được trưng bày và lưu giữ tại Di sản Thành Nhà Hồ.

4. Chân dung nhà sử học Lê Văn Hưu (1230 - 1322)

 Nha su hoc Le-Van-Huu.jpg

Với tài năng thông minh hơn người chàng trai Lê Văn Hưu ngay từ tuổi 17 đã đỗ Bảng nhãn và sau đó được phong Hàn lâm viện học sĩ. Năm 1262 được Thượng Hoàng Thái Tông giao cho Lê Văn Hưu biên soạn bộ quốc sử đầu tiên của nước ta gồm 30 quyển Đại Việt sử ký toàn thư. Năm 1275 được giữ chức Binh bộ Thượng thư, ông mất ở tuổi 93.

Từ việc nghiên cứu mà lịch sử chép lại với phương pháp nhận diện tướng mạo và cách phân tích miêu tả nhân vật của tôi thì việc biểu đạt chân dung Lê Văn Hưu không phức tạp lắm như Bà Triệu, Hồ Quý Ly,... Thông thường những người là quan văn có học vấn cao uyên bác là những người thanh nhã, không to béo lắm như những người có tố chất võ nghệ, đặc biệt đối với nữ là thân hình mảnh mai, đối với nam là nho nhã, hiểu với cách khái quát tương đối có thể Lê Văn Hưu thuộc thể loại có tầm vóc vừa phải, không to cao, dáng đi chậm rãi, khoan thai. Dung quang của ông có những đặc điểm mũi cao, khuôn mặt thanh thoát hơi xương, cách nhìn sự vật trầm mặc nhưng rất sâu thâm thông qua đôi mắt to và sáng. Cấu trúc vầng trán rộng, miệng rộng nằm trong khuôn mặt cân đối phúc hậu thường là những người siêu phàm.

Toàn bộ bức tranh được thể hiện thông qua bố cục nhà sử học Lê Văn Hưu đội khăn xếp, mắt nhìn đăm chiêu, suy ngẫm với thế ngồi thoải mái, tay cầm sách, tay buông thoải, dựa trên mặt bàn trong không gian của bức tranh rất trầm lặng biểu thị một điều gì trong ông còn nhiều trăn trở khi chép lại các sự kiện thăng trầm của các triều đại dân tộc. Tác phẩm hoàn thành trong năm 1981, hiện còn lưu giữ tại Bảo tàng Thanh Hóa và đã giới thiệu trên các phương tiện thông tin đại chúng ở Trung ương và địa phương.

Hoàng Hoa Mai

0 Bình luận
Ý kiến bạn đọc
1