GMT+7
Trang chủ / Chân dung cuộc sống

Niềm vui của những người “giữ lửa”

Đăng lúc: 29/12/2019 13:00 (GMT+7)

- Năm 2019, Thanh Hóa có thêm 22 nghệ nhân được Chủ tịch nước ký quyết định phong tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú (NNƯT). Đây là niềm vinh dự và thực sự là món quà xứng đáng cho những nỗ lực không ngừng nghỉ của các nghệ nhân trong việc gìn giữ, khôi phục giá trị di sản văn hóa của cha ông. Đầu năm mới 2020, chúng tôi có dịp được gặp gỡ những người “giữ lửa” để chung niềm vui với họ…

Những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc gắn với từng vùng, miền trong tỉnh như: Trò Xuân Phả (Thọ Xuân), trò diễn Đông Anh (Đông Sơn), trò Chiềng (Yên Định), Pồôn Pôông (Ngọc Lặc), khặp Thái, hát xẩm, hát chèo, đánh trống hội... đã và đang được khai thác có hiệu quả. Để góp phần làm sống lại những bộ môn nghệ thuật quý báu này có một phần đóng góp không nhỏ của những nghệ nhân. Họ là những “báu vật nhân văn sống”. Trong hành trình tìm đến những nghệ nhân đang “giữ lửa” cho nghệ thuật truyền thống, điểm đầu tiên chúng tôi tìm về là làng Viên Khê xưa, nay thuộc xã Đông Khê, huyện Đông Sơn. Đây cũng là địa phương có số nghệ nhân được phong tặng danh hiệu NNƯT nhiều nhất tỉnh Thanh Hóa. Ở vùng đất này trong năm 2019 cũng tự hào có thêm 7 nghệ nhân được phong tặng danh hiệu NNƯT trong nghệ thuật trình diễn dân gian dân ca dân vũ Đông Anh.

Được gặp gỡ các nghệ nhân, nghe câu chuyện kể về việc khôi phục, gìn giữ giá trị di sản văn hóa của cha ông càng thêm yêu quý, trân trọng về sự tâm huyết và những đóng góp của các nghệ nhân đối với bộ môn nghệ thuật truyền thống này. Bởi từng có thời kỳ, cũng như nhiều di sản văn hóa dân gian, dù có nguồn gốc ra đời rất sớm nhưng dân ca dân vũ Đông Anh cũng không tránh khỏi những thăng trầm, đứt đoạn và dần bị quên lãng trong đời sống của người dân trong thời gian rất dài. Và năm 2002 đánh dấu mốc thời gian quan trọng của việc khôi phục di sản với dự án do Viện Âm nhạc Việt Nam chủ trì, cùng phối hợp với nhân dân Đông Anh. Sau gần 10 năm sưu tầm, nghiên cứu các trò diễn đã cơ bản được khôi phục khá đầy đủ. Đặc biệt, để thế hệ trẻ hiểu, yêu mến và gìn giữ, phát huy giá trị di sản thì các trò diễn còn được địa phương phổ cập đưa vào các trường học. Để việc khôi phục di sản dân ca dân vũ Đông Anh đạt được kết quả, cùng với những cơ chế chính sách hỗ trợ, thì sự đóng góp công sức, tư liệu của các “báu vật sống” thực sự đóng vai trò vô cùng quan trọng.

 Nghệ nhân Nguyễn Thị Cốc.JPG

Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thị Cốc.

Bà Nguyễn Thị Cốc, năm nay đã 82 tuổi, là một trong những người cao tuổi nhất làng Viên Khê tham gia biểu diễn dân ca dân vũ Đông Anh. Theo bà, trong hệ thống trò diễn của dân ca dân vũ Đông Anh thì Tổ khúc múa đèn đóng vai trò vô cùng quan trọng, nên được lựa chọn biểu diễn thường xuyên. Múa đèn bao gồm nhiều bài phản ánh chu trình sản xuất theo mùa vụ nông nghiệp xưa: Thắp đèn; luống bông, luống đậu; vãi mạ; chẻ lạt; nhổ mạ; đi cấy; kéo sợi; dệt cửi; vá may... Đó là những cô gái lứa tuổi mười tám, đôi mươi, chưa chồng, trên đầu đội đèn cùng với những động tác cơ thể múa hát uyển chuyển (nằm, ngồi...) song không được để đèn đổ hay rơi xuống. Vì thế yêu cầu về kĩ thuật là rất khó. Từ lúc còn là thiếu nữ, bà đã được những người già trong làng truyền dạy kĩ năng biểu diễn ngũ trò. Mấy chục năm tham gia hát múa, những lời ca, điệu múa ngấm sâu vào trong huyết quản của bà, trở thành tình yêu và lòng tự hào sâu sắc. Nghệ nhân Nguyễn Thị Cốc tâm sự: "Ở cái tuổi gần đất xa trời, được Nhà nước công nhận là người có đóng góp cho việc gìn giữ, khôi phục giá trị di sản, tôi rất vui và cảm động. Điều tôi làm được và vẫn tiếp tục làm đó là dạy cho con dâu tôi, cháu tôi, các cháu nhỏ về những tổ khúc tôi biết để gìn giữ di sản văn hóa của cha ông".

Nhắc đến hát chèo trong Lễ hội truyền thống rước nước tại chùa Báo Ân không thể không nhắc đến nghệ nhân Trịnh Thế Trung ở thôn Bình, xã Vĩnh Hùng, huyện Vĩnh Lộc. Ông sinh năm 1926, mặc dù tuổi cao, sức yếu nhưng ông vẫn “say” bộ môn nghệ thuật truyền thống này. Cả cuộc đời đam mê với nghệ thuật truyền thống, ông được nhiều người đánh giá là nghệ nhân có tâm trong việc gìn giữ, phát huy vốn văn hóa của dân tộc. Ông đã dồn nhiều công sức để truyền lại sự yêu thích, niềm đam mê đối với bộ môn hát chèo này cho nhiều người. Ở đợt trao tặng lần này, ông cũng là nghệ nhân cao tuổi nhất được vinh danh. Ông Trung được vinh danh ở bộ môn nghệ thuật trình diễn dân gian hát chèo trong Lễ hội truyền thống rước nước tại chùa Báo Ân. Những đóng góp đáng kể của ông phải kể đến là nhiều năm qua ông đã có công sưu tầm tư liệu, soạn thảo một cuốn sách “Chèo thuyền tập phúc” tập hợp các bài chèo thuyền trên sông với nội dung câu hát giới thiệu cho du khách tham quan, vãn cảnh chùa và chèo thuyền trên sông Mã tới vùng Quần thiên, hòn đá Ngốc... Hiện nay, mặc dù đã 91 tuổi nhưng ông vẫn cố gắng đạo diễn và truyền dạy cho các bà, các chị để lễ hội rước nước ngày càng phát triển, các làn điệu chèo thuyền trên sông Mã không bị mai một. Ông được Hội Văn nghệ dân gian tặng giấy khen về khôi phục tiếng hát chèo thuyền trên sông xã Vĩnh Hùng...

 nghệ nhân thiên hương.jpg

Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thị Hương (thứ hai từ phải sang).

28 năm gắn bó với âm nhạc dân gian, nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thị Hương (nghệ danh: Thiên Hương), xã Hoằng Phượng, huyện Hoằng Hóa cũng vinh dự là 1 trong 2 nghệ nhân của địa phương được vinh danh của năm nay. Trong ngôi nhà nhỏ ấm áp, trên tường treo rất nhiều bằng khen của tỉnh, của Trung ương và qua câu chuyện của chị mới thấy được sự nhiệt tình, trách nhiệm trong việc khôi phục, gìn giữ nghệ thuật truyền thống. NNƯT Thiên Hương tự hào khi kể với chúng tôi về truyền thống gia đình 6 đời làm nghệ thuật. Theo chị thì việc gắn bó với các môn nghệ thuật dân gian không những là cái duyên mà còn là cái nợ. Bởi vì dòng máu của nhà chị là chuyên về âm nhạc dân gian vì ngày xưa các cụ hát tuồng, hát ả đào (hát gõ), hát chèo. Bản thân chị tham gia nhiều vai diễn thành công, được hội đồng nghệ thuật đánh giá cao. Ngoài ra, chị còn là một đạo diễn xuất sắc, dàn dựng, viết kịch bản, tự biên lời cho nhiều vở ca ngợi quê hương, đất nước đổi mới.

Chị Hương tâm sự: “Khi dạy học trò, chị luôn nhắc nhở các cháu là mình đã học thạo thì phải có trách nhiệm truyền dạy lại cho thế hệ sau. Đó mới là cái quý, chứ không phải là cái danh, giữ cái danh cho bản thân mà không có thế hệ kế cận, coi như không có hậu. Kỵ nhất là háo danh, mà phải có trách nhiệm trong việc truyền dạy, giữ gìn và phát huy môn nghệ thuật dân gian này. Đây là điều mơ ước luôn cháy bỏng trong con người chị”.

Chính vì sự tâm huyết, trách nhiệm đó nên hiếm có được nghệ nhân nào mà ở các bộ môn chèo, ca trù, sẩm chị đều có học trò đạt giải quốc gia. Về ca trù, có nhiều ca nương đạt giải vàng, giải bạc toàn quốc như Trần Thị Huệ (Hà Trung) cũng được phong tặng danh hiệu NNƯT trong đợt này; Lê Minh Nhâm (TP Thanh Hóa), Lê Thị Hoa (xã Hà Tân, huyện Hà Trung) và Lê Thị Xoan (huyện Vĩnh Lộc). Về chèo, có học trò đạt giải quốc gia Sân khấu chèo toàn quốc năm 2019 và cũng trong năm 2019 trong bộ môn nghệ thuật sẩm có học trò đạt giải B Cuộc thi Sẩm khu vực phía Bắc. Chị thấy vui khi bản thân là học trò của NNƯT Tô Quốc Phương. Chị mong muốn nhân rộng bộ môn sẩm để nhiều người biết bộ môn này hơn. Đến nay niềm vui lớn nhất trong cuộc đời chị đã có những lớp kế cận một cách chuyên nghiệp trên các lĩnh vực, đây là động lực để chị phấn đấu.

“Bản thân chị rất vui khi được phong tặng danh hiệu NNƯT. Ít nhất trong quá trình 28 năm chị hi sinh cho các môn nghệ thuật, đặc biệt cho phong trào văn hóa quần chúng thì đây là niềm an ủi và là động lực để chị tiếp tục cống hiến cho những môn nghệ thuật dân tộc. Hãy bảo vệ những môn nghệ thuật dân gian cho các thế hệ trẻ, chỉ khi hiểu thì các cháu mới yêu nghề, yêu nghề mới lan tỏa được và có lan tỏa thì mới giữ được các môn nghệ thuật này” - NNƯT Thiên Hương chia sẻ thêm.

Ngoài bà Cốc, ông Trung, chị Hương... ở Thanh Hóa còn có rất nhiều nghệ nhân khác được phong tặng danh hiệu NNƯT trong đợt này. Thực tế cho thấy, có nhiều nghệ nhân đều đã ở độ tuổi xưa nay hiếm nhưng bằng niềm đam mê, sự tâm huyết, họ vẫn miệt mài sưu tầm, lưu giữ bản sắc văn hóa dân tộc và truyền lại cho mai sau “hồn cốt của dân tộc là việc làm rất đáng trân trọng. Nhiều năm qua, bất kể lúc nào có các lớp tập huấn của Trung tâm Văn hóa tỉnh, hay một số địa phương tổ chức, khi được mời tham gia giảng dạy, họ lại sẵn sàng “lên đường” để giúp nhiều người hiểu hơn những nét văn hóa đặc sắc của cha ông để lại...

Bà Nguyễn Thị Mai Hương - Giám đốc TTVH tỉnh Thanh Hóa, cho biết: 22 nghệ nhân được vinh danh trong năm 2019 thuộc nhiều bộ môn nghệ thuật trên lĩnh vực văn hóa phi vật thể khác nhau như hát chèo, ca trù, hát sẩm, dân ca Đông Anh, trò Xuân Phả, nghệ thuật trình diễn dân gian đánh cồng chiêng trong Lễ Pồn Pôông; trong lĩnh vực tập quán xã hội (lễ tục Kin Chiêng Boọc mạy)... Trong đó có 2 địa phương có nhiều NNƯT được vinh danh nhiều nhất là ở nghệ thuật trình diễn dân gian dân ca dân vũ Đông Anh ở xã Đông Anh trước kia, nay là xã Đông Khê, huyện Đông Sơn và trò Xuân Phả ở huyện Thọ Xuân. Họ đều là những con người tâm huyết với việc giữ gìn và bảo tồn các giá trị văn hóa của dân tộc. Có thời kỳ dân ca Đông Anh, trò Xuân Phả, trò Chiềng (xã Yên Ninh, huyện Yên Định)... bị mai một, nhưng được sự quan tâm của ngành văn hóa, sự vào cuộc kịp thời của các cấp, các ngành, và trong đó có một phần đóng góp không nhỏ của các nghệ nhân, các trò này đã được khôi phục nguyên trạng và nhiều bộ môn được công nhận di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Đặc biệt trong năm 2019, các nghệ nhân này đã tham gia nhiều cuộc thi ở cấp Trung ương đạt giải cao và họ là người tiếp tục góp phần trong bảo tồn truyền dạy tốt di sản này.

Được Nhà nước vinh danh lần này không chỉ là niềm vinh dự của mỗi nghệ nhân mà còn thực sự là món quà xứng đáng cho những nỗ lực không ngừng nghỉ của các nghệ nhân trong việc gìn giữ, khôi phục giá trị di sản văn hóa của cha ông. Chính họ là người đã, đang và sẽ góp một phần quan trọng tạo nên sắc thái văn hóa của người xứ Thanh.

Phương Anh

0 Bình luận
Ý kiến bạn đọc
1